Bong giác mạc là tình trạng trầy xước lớp biểu mô ở giác mạc (phần trong suốt phía trước của mắt). Nhưng bạn cũng không nên quá lo lắng vì biểu mô của mắt có khả năng tái tạo nhanh nếu được xử trí đúng cách. Ở bài viết này, Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ giúp bạn tìm hiểu về bệnh lý này cùng với quy trình sơ cứu an toàn.

1. Bệnh bong giác mạc là gì?

Bong giác mạc (hay trợt, trầy xước biểu mô giác mạc) là bệnh giác mạc mắt biểu hiện qua tình trạng lớp tế bào ngoài cùng của lòng đen bị tổn thương và bong tróc do tác động cơ học từ bên ngoài. Vì giác mạc là một trong những mô có mật độ dây thần kinh cảm giác dày đặc nhất, nên dù chỉ là một vết xước siêu nhỏ cũng có thể gây ra cơn đau dữ dội.

Lưu ý quan trọng: Bạn cần phân biệt rõ bệnh bong giác mạc (vết xước ở bề mặt ngoài cùng của mắt) với bong võng mạc (tình trạng tách rời lớp mô thần kinh ở đáy mắt). Bong giác mạc gây đau nhức rầm rộ nhưng dễ điều trị, trong khi bong võng mạc thường không đau nhưng đe dọa thị lực nghiêm trọng.

2. Nguyên nhân phổ biến gây bệnh bong giác mạc

Bề mặt lòng đen của chúng ta rất nhạy cảm, chỉ một tác động nhỏ cũng có thể gây ra tình trạng xước giác mạc. Các nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Dị vật bay vào mắt: Cát, bụi bẩn, mạt sắt, côn trùng hoặc tro bụi cọ xát vào lòng đen khi bạn đang đi đường hoặc làm việc.
• Tác động vật lý: Phổ biến nhất là bị móng tay quẹt vào mắt (thường gặp ở các bà mẹ chăm con nhỏ) hoặc bị lá cây, cành cây quẹt trúng.
• Sử dụng kính áp tròng: Đeo hoặc tháo kính sai cách, đeo kính quá hạn, kính bị rách hoặc bẩn gây trợt biểu mô.
• Thói quen dụi mắt: Khi có bụi, phản xạ dụi mắt mạnh chính là “thủ phạm” trực tiếp chà xát dị vật, làm rách lớp biểu mô bảo vệ mắt.

3. Dấu hiệu nhận biết bạn đã bị trầy xước, bong giác mạc

Ngay khi có một tổn thương giác mạc xảy ra, cơ thể sẽ phát tín hiệu báo động “đỏ” thông qua các triệu chứng sau:

• Cảm giác cộm xốn dữ dội như có hạt cát hay mảnh kính chọc vào mắt, ngay cả khi bạn cảm thấy dị vật đã trôi ra ngoài.
• Đau nhức mắt kịch liệt, đặc biệt tăng lên mỗi khi chớp mắt.
• Chảy nước mắt ràn rụa, không kiểm soát được.
• Mắt đỏ ngầu, nhạy cảm quá mức với ánh sáng (sợ ánh sáng, chói mắt).
• Nhìn mờ hoặc thị lực suy giảm tạm thời do lớp bề mặt quang học bị gồ ghề.

4. Hướng dẫn sơ cứu khi bị bong giác mạc tại nhà

Sơ cứu đúng cách trong giai đoạn vàng có vai trò rất quan trọng trong quá trình lành thương của mắt. Những việc nên và không nên làm khi bị bong giác mạc gồm:

NÊN LÀM

• Chớp mắt liên tục: Dùng nước muối sinh lý (NaCl 0.9%) đóng chai hoặc nước tinh khiết rửa liên tục để dị vật tự trôi ra theo dòng nước. Tuyệt đối không dùng nước máy trực tiếp từ vòi vì nguy cơ nhiễm ký sinh trùng Acanthamoeba rất cao.
• Kéo mi trên (Chỉ áp dụng khi nghi ngờ có bụi/cát kẹt trong mắt): Nhẹ nhàng kéo mi trên úp đè lên mi dưới để lông mi dưới quét dị vật ra ngoài. Tuy nhiên, nếu mắt bị xước do móng tay hoặc lá cây quẹt (không có dị vật), hãy bỏ qua bước này để tránh làm tổn thương sâu hơn.
• Nghỉ ngơi: Nhắm mắt, hạn chế điều tiết và có thể đeo kính râm để giảm bớt cảm giác chói mắt.

TUYỆT ĐỐI KHÔNG LÀM (Tránh loét giác mạc và sẹo gây mờ mắt)

• Không dụi mắt: Hành động này giống như việc bạn lấy tờ giấy nhám chà lên mặt kính, khiến vết xước sâu và rộng hơn.
• Không dùng vật lạ tự lấy dị vật: Tuyệt đối không dùng nhíp, tăm bông hay góc khăn tay chọc vào lòng đen vì dễ gây nhiễm trùng hoặc thủng nhãn cầu.
• Không tự ý mua thuốc nhỏ mắt có chứa Corticoid (như Dexa, Polydexa…): Corticoid làm ức chế miễn dịch, làm chậm quá trình lành biểu mô và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
• Không tự ý dùng thuốc nhỏ tê (như Dicain, Tetracaine…): Nhiều người vì quá đau nhức nên tìm mua thuốc tê để giảm đau tức thì. Tuy nhiên, thuốc tê dùng không đúng liều lượng sẽ gây “ngộ độc” biểu mô, khiến vết loét không bao giờ lành và dẫn đến thủng giác mạc nhanh chóng.

Lưu ý: Nếu dị vật đã ghim sâu vào giác mạc, tuyệt đối không thực hiện thêm các thao tác nào nữa mà hãy nhắm mắt và đến viện ngay.

5. Phương pháp chẩn đoán và điều trị tại bệnh viện

Khi đến các cơ sở y tế chuyên khoa mắt, bác sĩ sẽ thực hiện các bước sau:

Chẩn đoán: Bác sĩ nhỏ thuốc nhuộm Fluorescein màu vàng cam vào mắt và soi dưới ánh sáng xanh của đèn khe. Vùng giác mạc bị bong sẽ bắt màu thuốc nhuộm và sáng rực lên dưới ánh đèn, giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí và độ sâu của vết xước.

Điều trị nội khoa:

• Sử dụng kháng sinh nhỏ hoặc mỡ tra mắt: Giúp phòng ngừa nhiễm trùng, tránh nguy cơ viêm loét giác mạc.
• Dùng nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản: Bôi trơn nhãn cầu, hỗ trợ tái tạo biểu mô nhanh và an toàn.
• Sử dụng kính áp tròng điều trị: Bác sĩ đặt thấu kính mềm vô khuẩn như lớp băng bảo vệ, giúp giảm đau và hỗ trợ phục hồi; hạn chế băng kín vì dễ gây viêm.

Lưu ý: Hiện nay y khoa rất hạn chế việc dùng gạc băng kín mắt (đặc biệt với vết xước do lá cây, kính áp tròng) vì môi trường kín, ẩm dễ làm vi khuẩn, nấm sinh sôi gây viêm loét nặng hơn.

6. Cách phòng ngừa trợt, rách giác mạc hiệu quả

Để bảo vệ cửa sổ tâm hồn và hạn chế trợt, rách giác mạc, bạn nên lưu ý một số điều sau:

• Luôn đeo kính bảo hộ khi làm công việc kỹ thuật (mài, cưa, đục).
• Đeo kính chắn bụi khi tham gia giao thông.
• Giữ móng tay ngắn, sạch sẽ (đặc biệt là các phụ huynh đang nuôi con nhỏ).
• Tuân thủ nghiêm ngặt thời gian đeo và vệ sinh kính áp tròng. Nếu bệnh nhân đang đeo kính áp tròng mà bị xước, nên ngừng sử dụng và không tái dùng cặp kính đó.

7. Câu hỏi thường gặp về bong giác mạc

7.1. Bệnh bong giác mạc có nguy hiểm không? Bao lâu thì khỏi?

Biểu mô giác mạc có khả năng tự tái tạo cực nhanh. Nếu vết trợt nhỏ và sạch, mắt có thể tự lành trong 24–72 giờ. Ngay cả khi hết đau sau 24 giờ, lớp biểu mô mới vẫn còn rất non nớt, cần tiếp tục dùng nước mắt nhân tạo để tránh tình trạng trợt tái hồi (vừa lành lại bị bong ra khi ngủ dậy). 

Tuy nhiên, nếu vết xước sâu hoặc do vật bẩn (lá cây, bùn đất) tác động vào làm tăng nguy cơ nhiễm nấm giác mạc, gây khó khăn trong quá trình điều trị, lúc này vết thương sẽ chuyển thành viêm loét giác mạc, để lại sẹo trắng gây mờ mắt vĩnh viễn.

7.2. Bị bong giác mạc (xước mắt) có nên dùng điện thoại không?

Câu trả lời là không nên. Khi dùng điện thoại, mắt phải điều tiết và tần suất chớp mắt giảm xuống, làm khô bề mặt giác mạc và khiến vết xước lâu lành hơn. Ngoài ra, ánh sáng xanh từ màn hình có thể làm tăng cảm giác chói và khó chịu.

7.3. Trẻ nhỏ bị xước giác mạc phải làm sao?

Tình trạng xước giác mạc ở trẻ em rất phổ biến do trẻ tự quẹt tay vào mắt. Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám ngay vì trẻ thường quấy khóc, không hợp tác tra thuốc, dễ dẫn đến nhiễm trùng nhanh hơn người lớn.

7.4. Bị xước lòng đen mắt có được ăn thịt gà, rau muống không?

Theo y học hiện đại, hiện tại vẫn chưa có bằng chứng nào cho thấy thịt gà hay rau muống gây ảnh hưởng xấu đến vết xước giác mạc. Bạn nên ăn uống đầy đủ chất, đặc biệt là vitamin A và C để vết thương mau lành. Người bệnh tiểu đường cần kiểm soát tốt đường huyết vì đường huyết cao sẽ làm vết xước giác mạc cực kỳ lâu lành và dễ nhiễm trùng nặng hơn người bình thường.

Bong giác mạc dù gây đau đớn tức thì nhưng có thể phục hồi nhanh chóng nếu được xử trí đúng cách và kịp thời. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc nhỏ mắt hay dụi mắt để tránh những biến chứng sẹo giác mạc đáng tiếc. Nếu bạn đang gặp phải các vấn đề về mắt như cộm xốn, đỏ nhức mắt, hãy đến ngay Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được các bác sĩ chuyên khoa thăm khám bằng thiết bị hiện đại và điều trị an toàn nhất.