Dị vật giác mạc: Cách xử trí và quy trình lấy dị vật an toàn

Chỉ một hạt bụi nhỏ, mạt sắt hay côn trùng bay vào mắt cũng có thể gây ra những tổn thương giác mạc nghiêm trọng nếu không được xử lý đúng cách. Dị vật giác mạc gây đau nhức, cộm xốn dữ dội, nguy cơ nhiễm trùng, viêm loét và để lại sẹo đục vĩnh viễn. Vậy khi bị dị vật cắm vào mắt, biểu hiện như thế nào và làm sao để sơ cứu an toàn? Tất cả có trong bài viết sau của Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa. 

1. Dị vật giác mạc là gì?            

Dị vật giác mạc là tình trạng giác mạc bị các vật thể lạ từ môi trường bên ngoài bám vào hoặc cắm sâu, gây khó chịu, đỏ mắt hoặc tổn thương giác mạc. Đây là một cấp cứu nhãn khoa phổ biến, thường xảy ra trong lao động, sinh hoạt hoặc di chuyển.

Tùy vào mức độ xâm nhập, dị vật giác mạc được phân thành hai loại chính:

• Dị vật giác mạc nông: Bao gồm bụi, cát, cánh côn trùng, hạt cỏ… bám trên bề mặt lớp biểu mô. Dù chưa đâm sâu, chúng vẫn gây kích ứng, đau mắt. Nếu người bệnh dụi mắt, dị vật sẽ cọ xát, tạo ra các vết tổn thương giác mạc dạng trợt xước, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
• Dị vật giác mạc sâu: Thường là mạt sắt, mảnh kính, dằm gỗ, vảy kim loại… bắn ra với lực mạnh, đâm xuyên qua lớp màng Bowman và cắm sâu vào lớp nhu mô hoặc nội mô bên trong. Trường hợp này đòi hỏi kỹ thuật lấy dị vật giác mạc phức tạp hơn để tránh gây rách tầng sâu hoặc thủng nhãn cầu.         

2. Biểu hiện khi có dị vật trong giác mạc

Khi có vật thể lạ xâm nhập vào giác mạc, mắt sẽ phản ứng ngay lập tức bằng những tín hiệu cảnh báo dữ dội. Dưới đây là những dấu hiệu điển hình mà bạn cần lưu ý:

• Cảm giác cộm xốn dữ dội: Bạn sẽ thấy đau nhói hoặc cộm như có hạt cát lớn trong mắt mỗi khi chớp mắt. Tình trạng kích ứng kéo dài do dị vật có thể làm rối loạn lớp màng nước mắt, dẫn đến hiện tượng khô giác mạc khiến cảm giác châm chích trở nên tồi tệ hơn.
• Chảy nước mắt giàn giụa và đỏ mắt: Đây là phản xạ tự nhiên của mắt nhằm cố gắng rửa trôi vật lạ. Tròng trắng sẽ nhanh chóng ửng đỏ do các mạch máu kết mạc bị giãn nở.
• Đau nhức và nhạy cảm với ánh sáng (chói mắt): Dị vật kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác trên giác mạc, gây ra những cơn đau nhức nhối và khiến bạn không thể mở mắt thoải mái dưới ánh sáng mạnh.
• Nháy mắt liên tục: Phản xạ co thắt mi mắt xảy ra liên tục nhằm loại bỏ dị vật, nhưng đôi khi lại vô tình khiến dị vật cọ xát sâu hơn vào lòng đen.
• Nhìn mờ hoặc có điểm đen che khuất: Nếu dị vật nằm ngay trục thị giác hoặc gây phù nề nhu mô, tầm nhìn của bạn sẽ bị nhòe đi hoặc xuất hiện một vết đen cố định trong tầm mắt.
• Xuất huyết kết mạc: Trong các trường hợp dị vật có cạnh sắc nhọn hoặc đâm xuyên mạnh, tròng trắng có thể bị chảy máu (đỏ rực một vùng).

3. Những việc TUYỆT ĐỐI KHÔNG LÀM khi bị dị vật

Khi có dị vật rơi vào mắt, chúng ta thường tìm mọi cách để loại bỏ nó ngay lập tức. Tuy nhiên giác mạc cực kỳ mỏng manh, những sai lầm trong lúc hoảng loạn có thể gây hại cho mắt. Dưới đây là những việc TUYỆT ĐỐI KHÔNG LÀM: 

• Không dụi mắt: Hành động này khiến dị vật cọ xát, gây trầy xước giác mạc nặng hơn, thậm chí đẩy dị vật cắm sâu hơn vào trong nhãn cầu.
• Không tự ý dùng tăm bông, nhíp: Việc tự lấy dị vật giác mạc tại nhà bằng dụng cụ không vô trùng rất dễ gây nhiễm trùng nội nhãn.
• Không dùng các mẹo dân gian: Thổi vào mắt, dùng lưỡi liếm mắt, đắp lá hoặc nhỏ thuốc tự chế… đều là những cách phản khoa học gây nguy hiểm cho mắt.
• Không tự mua thuốc tê nhỏ mắt: Thuốc tê có thể giảm đau tức thì, nhưng sử dụng kéo dài có thể làm giác mạc yếu, tổn thương biểu mô, dẫn đến loét hoặc thủng mắt rất nhanh.

4. Cách sơ cứu an toàn tại nhà trước khi gặp bác sĩ

Nếu bạn không thể đến bệnh viện ngay lập tức, hãy thực hiện các bước sơ cứu an toàn dưới đây:

• Rửa mắt nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch: Sử dụng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) hoặc nước sạch đóng chai để rửa mắt. Hãy nghiêng đầu về phía mắt bị thương và để nước chảy nhẹ nhàng giúp cuốn trôi các dị vật nông như bụi, cát mà không gây thêm tổn thương giác mạc.
• Chớp mắt liên tục để dị vật nông tự trôi ra: Bạn có thể ngâm mắt vào một chén nước sạch hoặc nước muối sinh lý và chớp mắt liên tục. Phản xạ này kết hợp với lực đẩy của nước có thể giúp các dị vật tự trôi ra ngoài một cách tự nhiên.
• Nếu dị vật vẫn không ra: Dùng cốc nhựa che mắt lại và đến ngay cơ sở nhãn khoa.

Lưu ý: Với dị vật bắn lực mạnh (mạt sắt do hàn, cắt kim loại…), TUYỆT ĐỐI KHÔNG tự rửa mắt bằng nước để tránh làm trầm trọng thêm vết thủng nhãn cầu. Hãy che mắt bằng cốc nhựa và đến bệnh viện ngay.

5. Quy trình lấy dị vật giác mạc chuyên khoa

Dưới đây là các bước chuẩn y khoa giúp lấy dị vật giác mạc an toàn:

• Bước 1: Thăm khám: Bác sĩ dùng sinh hiển vi để xác định chính xác vị trí, kích thước và độ sâu của vật thể để quyết định phương pháp xử lý phù hợp.
• Bước 2: Gây tê: Để bệnh nhân không cảm thấy đau nhức hay khó chịu trong suốt quá trình can thiệp, bác sĩ sẽ nhỏ thuốc tê bề mặt. Thuốc có tác dụng nhanh chóng, giúp mắt êm dịu và ngăn chặn phản xạ chớp mắt tự nhiên.
• Bước 3: Thực hiện lấy dị vật:
  • Với dị vật nông: Bác sĩ sử dụng tăm bông vô trùng hoặc kim chuyên dụng gạt nhẹ dị vật ra khỏi lớp biểu mô.
  • Với lấy dị vật giác mạc sâu: Bác sĩ phải thực hiện vi phẫu để lấy dị vật giác mạc sâu và “vòng rỉ sắt” (nếu là mạt kim loại) xung quanh vết thương. Nếu không loại bỏ sạch rỉ sét này, giác mạc có thể bị hoại tử, nhiễm trùng và để lại sẹo đục vĩnh viễn.
• Bước 4: Sát khuẩn và bảo vệ: Sau khi lấy dị vật giác mạc, nhỏ thuốc kháng sinh phổ rộng để chống nhiễm trùng. Tùy vào diện tích vết thương, bác sĩ có thể chỉ định băng mắt hoặc đeo kính áp tròng băng bó (bandage lens) để bảo vệ lớp biểu mô đang lành, giảm ma sát khi chớp mắt.

6. Biến chứng nguy hiểm nếu không lấy dị vật kịp thời

Dưới đây là các biến chứng nguy hiểm nhất có thể xảy ra nếu không lấy dị vật giác mạc kịp thời:

• Viêm loét giác mạc: Vi khuẩn xâm nhập qua lỗ thủng do dị vật để lại, dẫn đến nhiễm trùng và đau nhức dữ dội. 
• Sẹo giác mạc: Làm giác mạc mất đi độ trong suốt, gây mờ mắt và suy giảm thị lực vĩnh viễn nếu dị vật nằm ở trung tâm tầm nhìn.
• Hoại tử do vòng rỉ sét: Mạt sắt cắm vào giác mạc sẽ nhanh chóng oxy hóa, tạo ra vòng rỉ sét. Nếu không được bác sĩ cạo sạch, chất rỉ này sẽ gây hoại tử tế bào, cản trở lành thương và để lại sẹo đục vĩnh viễn.
• Nhiễm trùng nội nhãn: Vi khuẩn hoặc nấm từ dị vật có thể phá hủy hoàn toàn cấu trúc nhãn cầu, gây đau nhức dữ dội, chảy mủ và dẫn đến mất thị lực.
• Thủng nhãn cầu: Các dị vật lớn hoặc sắc nhọn đâm xuyên mạnh có thể làm vỡ hoặc thủng nhãn cầu.
• Tăng nhãn áp: Trong một số trường hợp, dị vật hoặc phản ứng viêm do dị vật gây ra có thể làm tắc nghẽn đường thoát dịch trong mắt. Điều này khiến áp lực trong mắt tăng cao đột ngột, gây đau nhức nhãn cầu lên tận đầu, kèm theo buồn nôn.

7. Cách phòng tránh dị vật giác mạc

Dưới đây là những biện pháp thiết thực để bảo vệ mắt, tránh dị vật giác mạc trong sinh hoạt và cuộc sống hàng ngày:

• Đeo kính bảo hộ khi làm việc để bảo vệ mắt.
• Đeo kính râm hoặc kính chắn bụi khi ra ngoài.
• Không dụi mắt; chớp mắt trong nước hoặc nhỏ nước muối.
• Giữ vệ sinh nhà cửa và hạn chế bụi bẩn.
• Dùng kính thể thao khi chơi cầu lông, tennis, bóng đá.

Dị vật giác mạc cần được xử lý đúng cách, tuyệt đối không tự ý thực hiện lấy dị vật tại nhà để tránh biến chứng viêm loét hay để lại sẹo đục vĩnh viễn. Nếu chẳng may bị vật lạ bắn vào mắt, hãy đến ngay Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để thăm khám và loại bỏ dị vật an toàn, hiệu quả. Với quy trình chuẩn y khoa, chúng tôi cam kết kiểm soát tốt các tổn thương, ngăn ngừa nhiễm trùng giác mạc, giúp bảo vệ đôi mắt của bạn.