Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch là tình trạng rối loạn tại vùng hoàng điểm, khiến dịch tích tụ dưới võng mạc và làm suy giảm thị lực trung tâm nếu không được xử lý kịp thời. Bệnh thường gặp ở người trong độ tuổi lao động, liên quan đến stress kéo dài, rối loạn nội tiết hoặc sử dụng corticosteroid. Vậy dấu hiệu nào giúp người bệnh nhận biết mình mắc hắc võng mạc trung tâm thanh dịch, phương pháp chẩn đoán và điều trị thế nào? Cùng Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (CRS) là gì?

Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (Central Serous Retinopathy – CRS) là một rối loạn tại vùng hoàng điểm, xảy ra khi dịch từ lớp hắc mạc thấm qua lớp biểu mô sắc tố võng mạc và tích tụ dưới võng mạc trung tâm. Sự tích tụ dịch này làm võng mạc bị nâng lên, từ đó gây giảm thị lực trung tâm, nhìn mờ hoặc biến dạng hình ảnh.

Về bản chất, CRS được xem là bệnh tương đối lành tính trong đa số trường hợp, đặc biệt ở thể điển hình (cấp tính). Tuy nhiên trong thực hành lâm sàng, bệnh thường được xếp vào nhóm các bệnh lý viêm võng mạc không đặc hiệu do có liên quan đến rối loạn vi tuần hoàn và phản ứng viêm mức độ thấp tại hắc mạc – võng mạc. Chính đặc điểm này khiến bệnh dễ bị nhầm lẫn với một số bệnh viêm võng mạc khác nếu không được chẩn đoán bằng các phương tiện hình ảnh chuyên sâu.

CRS thường khởi phát âm thầm, chủ yếu ảnh hưởng đến một mắt, tiến triển từ từ và có thể tự hồi phục ở thể điển hình. Tuy nhiên, nếu bệnh tái phát nhiều lần hoặc kéo dài, lớp biểu mô sắc tố võng mạc có nguy cơ bị tổn thương không hồi phục, dẫn đến suy giảm thị lực lâu dài. Vì vậy, việc phát hiện sớm và theo dõi đúng cách tại cơ sở chuyên khoa mắt là yếu tố then chốt trong kiểm soát bệnh.

2. Phân loại hắc võng mạc trung tâm thanh dịch

Dựa trên thời gian tiến triển, mức độ tổn thương võng mạc và khả năng hồi phục thị lực, bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch được chia thành hai thể chính: thể điển hình (cấp tính) và thể mạn tính.

2.1. Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch điển hình

Ở bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch, thể điển hình là dạng thường gặp nhất, chiếm đa số các trường hợp CRS trên lâm sàng. Bệnh thường khởi phát đột ngột, với tình trạng tích tụ dịch khu trú dưới võng mạc trung tâm.

Ở thể này:

• Dịch dưới võng mạc thường tự hấp thụ trong vòng 3-6 tháng
• Thị lực có xu hướng phục hồi dần theo thời gian
• Ít để lại tổn thương cấu trúc võng mạc nếu được theo dõi đúng

Tuy nhiên, trong giai đoạn này, người bệnh vẫn cần được thăm khám định kỳ bằng các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như OCT để theo dõi lượng dịch và phát hiện sớm nguy cơ tiến triển sang thể mạn.

2.2. Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch mạn tính

Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch mạn tính được xác định khi tình trạng tích tụ dịch kéo dài trên 6 tháng hoặc bệnh tái phát nhiều lần trong thời gian ngắn.

Đặc điểm của thể mạn tính bao gồm:

• Tổn thương lan tỏa và kéo dài tại lớp biểu mô sắc tố võng mạc
• Dịch dưới võng mạc khó tự hấp thu
• Nguy cơ suy giảm thị lực vĩnh viễn cao hơn

Ở giai đoạn này, võng mạc có thể xuất hiện những biến đổi cấu trúc không hồi phục, làm giảm khả năng phục hồi thị lực ngay cả khi dịch đã được kiểm soát. Do đó, bệnh nhân CRS mạn tính cần được đánh giá chuyên sâu và can thiệp kịp thời nhằm hạn chế tổn thương võng mạc và bảo tồn chức năng thị giác lâu dài.

3. Đối tượng nào có nguy cơ mắc bệnh cao nhất?

Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch có xu hướng xuất hiện ở những nhóm đối tượng có đặc điểm sinh lý, lối sống hoặc bệnh lý nền làm rối loạn tuần hoàn hắc mạc – võng mạc:

• Nam giới trong độ tuổi lao động (30-50 tuổi): nhóm chiếm tỷ lệ mắc cao nhất do liên quan đến yếu tố nội tiết và áp lực công việc kéo dài
• Người thường xuyên căng thẳng, stress mạn tính: làm tăng hormone cortisol, yếu tố được ghi nhận có liên quan đến cơ chế bệnh sinh
• Người sử dụng corticosteroid (uống, tiêm, xịt mũi, bôi ngoài da) trong thời gian dài hoặc liều cao
• Người có rối loạn nội tiết như hội chứng Cushing, rối loạn trục thượng thận
• Người làm việc cường độ cao, thiếu ngủ kéo dài, đặc biệt trong môi trường áp lực
• Bệnh nhân có tiền sử tái phát CRS hoặc từng mắc các bệnh lý võng mạc khác
• Người có cơ địa nhạy cảm với stress, lo âu hoặc rối loạn thần kinh thực vật

4. Triệu chứng của viêm hắc võng mạc trung tâm thanh dịch

Triệu chứng của viêm hắc võng mạc trung tâm thanh dịch thường xuất hiện âm thầm, tiến triển từ từ và chủ yếu ảnh hưởng đến thị lực trung tâm. Người bệnh có thể gặp một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

• Nhìn mờ đột ngột ở một mắt, mức độ từ nhẹ đến rõ rệt
• Hình ảnh bị méo mó, cong vênh, đặc biệt khi nhìn đường thẳng hoặc đọc chữ
• Giảm độ tương phản, màu sắc nhìn kém tươi hơn so với bình thường
• Nhìn thấy vật thể nhỏ hơn kích thước thật hoặc cảm giác vật ở xa hơn bình thường, dù khoảng cách không thay đổi. Tình trạng này xảy ra do vùng võng mạc trung tâm bị nâng lên bởi dịch, làm hình ảnh thu được trên võng mạc bị biến dạng
• Xuất hiện ám điểm trung tâm (vùng tối hoặc mờ ở chính giữa tầm nhìn)
• Khó tập trung thị giác, đặc biệt khi làm việc với máy tính hoặc đọc văn bản
• Thị lực dao động, tốt hơn vào buổi sáng và giảm dần trong ngày

Đáng lưu ý, bệnh không gây đau, không đỏ mắt, do đó dễ bị nhầm lẫn với các tật khúc xạ hoặc mỏi mắt thông thường. Khi các triệu chứng kéo dài trên vài tuần hoặc có xu hướng nặng dần, người bệnh nên thăm khám tại chuyên khoa mắt để được chẩn đoán chính xác và theo dõi kịp thời.

5. Nguyên nhân gây bệnh viêm hắc võng mạc trung tâm thanh dịch

Bệnh hình thành do nhiều yếu tố tác động cùng lúc, liên quan rối loạn tuần hoàn hắc mạc, suy giảm hàng rào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và các yếu tố toàn thân. Khi RPE suy giảm, dịch từ hắc mạc dễ thấm và tích tụ dưới võng mạc trung tâm, gây phù.

Stress kéo dài làm tăng cortisol và catecholamine, ảnh hưởng điều hòa mạch máu và vi tuần hoàn hắc mạc. Việc dùng corticosteroid ở bất kỳ dạng nào cũng làm tăng tính thấm thành mạch và nguy cơ khởi phát, tái phát bệnh. Nhiều bệnh nhân vô tình tiếp xúc corticoid qua kem trộn, thuốc đau khớp, xịt mũi hay thuốc Đông Tây không rõ nguồn gốc. Khai thác kỹ tiền sử dùng thuốc và sản phẩm bôi, uống là then chốt để kiểm soát và điều trị hiệu quả.

Ngoài ra, bệnh còn có thể liên quan đến:

• Rối loạn nội tiết (tăng cortisol nội sinh, hội chứng Cushing)
• Tăng huyết áp và các bệnh lý mạch máu
• Yếu tố cơ địa và di truyền
• Tiền sử mắc các bệnh lý võng mạc hoặc viêm võng mạc không đặc hiệu

6. Phương pháp chẩn đoán về bệnh như thế nào?

Để chẩn đoán chính xác hắc võng mạc trung tâm thanh dịch và phân biệt với các bệnh lý võng mạc khác, bác sĩ chuyên khoa sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng và các phương pháp cận lâm sàng chuyên sâu dưới đây:

• Soi đáy mắt: Giúp bác sĩ quan sát trực tiếp võng mạc và hoàng điểm, phát hiện vùng võng mạc trung tâm bị nâng nhẹ, thay đổi phản xạ ánh sáng hoặc bất thường của lớp biểu mô sắc tố. Đây là bước thăm khám ban đầu nhằm định hướng chẩn đoán.
• Chụp cắt lớp quang học (OCT): Là phương pháp quan trọng nhất trong chẩn đoán bệnh. OCT cho phép nhìn rõ dịch tích tụ dưới võng mạc, đánh giá cấu trúc các lớp võng mạc và theo dõi diễn tiến bệnh theo thời gian. Kỹ thuật này giúp phát hiện sớm bệnh ngay cả khi triệu chứng còn mờ nhạt.
• Chụp mạch huỳnh quang: Giúp xác định vị trí và mức độ rò rỉ dịch từ hệ mạch võng mạc – hắc mạc. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong các trường hợp bệnh kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc cần phân biệt với các bệnh lý viêm võng mạc và thoái hóa hoàng điểm khác.

7. Điều trị viêm hắc võng mạc trung tâm thanh dịch

Ở mỗi giai đoạn, mức độ nặng và ảnh hướng tới thị lực khác nhau thì mỗi người bệnh lại cần được chỉ định phương pháp điều trị khác nhau. Không phải mọi trường hợp đều cần can thiệp ngay, tuy nhiên việc theo dõi và xử trí đúng thời điểm có ý nghĩa quyết định trong việc bảo tồn thị lực lâu dài.

7.1. Điều trị cho bệnh nhân mắc hắc võng mạc trung tâm thanh dịch điển hình

Ở thể điển hình (cấp tính), phần lớn bệnh nhân có khả năng tự hồi phục trong vòng vài tháng. Do đó, hướng tiếp cận chính thường là theo dõi bảo tồn có kiểm soát.

Trong giai đoạn này, bác sĩ sẽ:

• Theo dõi định kỳ bằng chụp OCT để đánh giá lượng dịch dưới võng mạc
• Tư vấn điều chỉnh lối sống: giảm căng thẳng, ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya
• Khuyến cáo ngưng hoặc thay thế corticosteroid nếu người bệnh đang sử dụng, kể cả các dạng “trá hình” như kem trộn, thuốc xịt mũi, thuốc đau khớp hoặc thuốc không rõ nguồn gốc

Người bệnh cần hiểu rằng việc tự ý dùng thuốc hoặc bỏ tái khám có thể làm bệnh kéo dài hơn mức cần thiết. Theo dõi đúng lịch giúp phát hiện sớm những trường hợp không tự hồi phục để chuyển hướng điều trị kịp thời.

7.2. Điều trị cho bệnh nhân mắc hắc võng mạc trung tâm thanh dịch mạn tính

Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch mạn tính được xác định khi dịch dưới võng mạc kéo dài trên 6 tháng hoặc tái phát nhiều lần. Ở giai đoạn này, võng mạc đã có nguy cơ tổn thương cấu trúc, do đó cần can thiệp tích cực hơn.

Tùy từng trường hợp cụ thể, bác sĩ chuyên khoa võng mạc có thể chỉ định:

• Điều trị bằng thuốc nhằm hỗ trợ kiểm soát rò rỉ dịch và cải thiện chức năng hắc mạc
• Ngoài việc dùng thuốc, bác sĩ có thể chỉ định Laser quang đông (để bịt điểm rò) hoặc Laser vi xung/PDT (an toàn cho vùng trung tâm) giúp dịch hấp thu nhanh hơn và ngăn ngừa tái phát.
• Theo dõi sát bằng OCT để đánh giá đáp ứng điều trị và ngăn ngừa tiến triển xấu

Với thể mạn tính, mục tiêu điều trị không chỉ là làm giảm dịch dưới võng mạc, mà còn hạn chế tối đa tổn thương không hồi phục của lớp biểu mô sắc tố võng mạc, từ đó bảo tồn thị lực lâu dài cho người bệnh.

8. Câu hỏi thường gặp

8.1. Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch có chữa được không?

Phần lớn các trường hợp hắc võng mạc trung tâm thanh dịch có thể tự hồi phục trong vòng vài tháng nếu được phát hiện sớm và theo dõi đúng cách. Tuy nhiên, với thể mạn tính hoặc tái phát nhiều lần, bệnh cần được điều trị chuyên sâu để hạn chế tổn thương võng mạc và suy giảm thị lực lâu dài.

8.2. Làm thế nào để phân biệt bệnh này với các vấn đề về mắt khác?

Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch thường gây nhìn mờ, méo hình trung tâm nhưng không đau, không đỏ mắt.

Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch là bệnh lý võng mạc có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thị lực trung tâm và chất lượng cuộc sống nếu không được theo dõi và can thiệp đúng thời điểm. Khi xuất hiện các dấu hiệu như nhìn mờ, méo hình hoặc giảm thị lực kéo dài, người bệnh nên chủ động đến Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được thăm khám chuyên sâu và tư vấn điều trị phù hợp bởi đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm.