Ngoài các tật khúc xạ như cận thị hay viễn thị, nhược thị (mắt lười) là một trong những vấn đề thị lực đặc biệt hay xảy ra ở trẻ. Bệnh thường tiến triển âm thầm, khó nhận biết nếu không được thăm khám sớm, nhưng lại có thể ảnh hưởng lâu dài đến thị lực người bệnh. Cùng tìm hiểu dấu hiệu, nguyên nhân và phương pháp điều trị nhược thị để có hướng can thiệp kịp thời, bảo vệ thị lực đúng cách bạn nhé!

1. Nhược thị là gì?

Nhược thị là tình trạng suy giảm thị lực ở một hoặc cả hai mắt do não không nhận được hình ảnh rõ ràng từ mắt đó trong giai đoạn phát triển thị giác. Khi hình ảnh truyền về não bị mờ hoặc lệch trong thời gian dài, não sẽ dần “bỏ qua” mắt yếu và chỉ sử dụng mắt còn lại. Điều này khiến mắt bị ảnh hưởng mất khả năng nhìn rõ, dù cấu trúc mắt không có tổn thương thực thể nghiêm trọng.

Nhược thị có thể xuất hiện ở nhiều độ tuổi nhưng phổ biến nhất ở trẻ nhỏ trong giai đoạn từ sơ sinh đến khoảng 6 – 8 tuổi, khi hệ thị giác đang hoàn thiện. Thực tế, việc điều trị sẽ hiệu quả nhất khi thực hiện trước 7 tuổi. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy trẻ từ 7–12 tuổi, thậm chí đến 17 tuổi vẫn có thể cải thiện thị lực, đặc biệt nếu trước đó chưa từng được điều trị.

Đáng chú ý, nhược thị bẩm sinh là tình trạng trẻ sinh ra đã có yếu tố gây cản trở đường truyền hình ảnh đến não, chẳng hạn như đục thủy tinh thể bẩm sinh, sụp mí nặng hoặc bất thường cấu trúc mắt. Nếu không được phát hiện và can thiệp sớm, nhược thị bẩm sinh có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng nhìn của trẻ trong tương lai.

2. Phân loại mức độ mắt bị nhược thị

Bác sĩ thường đánh giá mức độ nặng nhẹ của nhược thị dựa trên thị lực tối đa sau khi đã đeo kính chỉnh khúc xạ. 

2.1. Nhược thị nhẹ

Nhược thị nhẹ xảy ra khi thị lực của mắt bị ảnh hưởng giảm ở mức độ nhẹ, thường dao động khoảng thị lực 20/30 đến thị lực 20/40. Ở giai đoạn này, người bệnh vẫn có thể sinh hoạt bình thường nên rất khó phát hiện nếu không được kiểm tra mắt định kỳ. Tuy nhiên, nếu không can thiệp sớm, tình trạng có thể tiến triển nặng hơn theo thời gian.

2.2. Nhược thị trung bình

Nhược thị trung bình được xác định khi thị lực của mắt yếu nằm trong khoảng thị lực 20/50 đến thị lực 20/100. Lúc này, người bệnh có thể gặp khó khăn khi đọc chữ nhỏ, nhìn bảng ở lớp hoặc tham gia các hoạt động cần sự phối hợp thị giác. Đây là giai đoạn cần điều trị tích cực để ngăn ngừa suy giảm thị lực lâu dài.

2.3. Nhược thị nặng

Nhược thị nặng là tình trạng thị lực giảm nghiêm trọng, thường ở mức thị lực 20/200 hoặc thấp hơn; trong một số trường hợp có thể tương đương mắt nhược thị 1/10. Người bị nhược thị có thể nhìn rất mờ ở mắt bị ảnh hưởng và phụ thuộc gần như hoàn toàn vào mắt còn lại. Nếu không được can thiệp kịp thời, nguy cơ mất chức năng thị giác vĩnh viễn là rất cao.

3. Dấu hiệu của nhược thị

Phần lớn các trường hợp bị nhược thị không có biểu hiện rõ ràng vì người bệnh đã dần thích nghi với tình trạng giảm thị lực kéo dài. Vì vậy, cha mẹ nên cho trẻ đi khám mắt định kỳ từ sớm, tốt nhất là khi trẻ 3 – 4 tuổi (độ tuổi mẫu giáo), ngay cả khi bé không có dấu hiệu bất thường nào. 

Dưới đây là những dấu hiệu phổ biến giúp nhận biết sớm nhược thị:

• Hai mắt lé, không nhìn cùng hướng, mắt yếu có xu hướng lệch vào trong, ra ngoài hoặc lên xuống.
• Thường xuyên nheo mắt khi nhìn gần hoặc nhìn xa để cố gắng nhìn rõ hơn.
• Nghiêng đầu hoặc vẹo cổ khi quan sát vật thể nhằm cải thiện khả năng nhìn.
• Che hoặc nhắm một mắt khi nhìn xa, đọc sách hoặc xem TV.
• Khó đánh giá khoảng cách khi chơi thể thao, bắt bóng hoặc bước xuống cầu thang.
• Phàn nàn mỏi mắt, đau đầu sau khi đọc sách hoặc học bài trong thời gian dài.
• Đọc chậm, sai nhiều so với trẻ cùng độ tuổi, ngay cả khi thị lực mắt yếu chỉ giảm ở mức trung bình (ví dụ 5/10).

4. Nguyên nhân dẫn đến nhược thị

Theo các nghiên cứu nhãn khoa, những nguyên nhân phổ biến nhất bao gồm mắt lác, tật khúc xạ và các bất thường cản trở đường truyền hình ảnh đến não.

Dưới đây là các nhóm nguyên nhân chính:

4.1. Mắt lác (lé mắt)

Mắt lác là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây nhược thị, đặc biệt khi tình trạng lé xảy ra thường xuyên ở một bên mắt. Khi hai mắt không nhìn cùng hướng, não sẽ bỏ qua tín hiệu từ mắt bị lệch để tránh nhìn đôi. Lâu dần, mắt lé không được sử dụng sẽ suy giảm chức năng thị giác và dẫn đến nhược thị một mắt.

4.2. Bất đồng khúc xạ và tật khúc xạ nặng

Các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị hoặc loạn thị nếu không được phát hiện và điều chỉnh bằng kính kịp thời đều có thể gây nhược thị. Trong đó, viễn thị và viễn loạn thị (vừa viễn thị vừa loạn thị mức độ cao) là những nguyên nhân phổ biến nhất. Viễn thị thường tiến triển cực kỳ âm thầm vì mắt trẻ có khả năng tự điều tiết mạnh mẽ để cố gắng nhìn rõ, khiến cha mẹ lầm tưởng mắt con vẫn hoàn toàn khỏe mạnh.

Ngoài ra, bất đồng khúc xạ xảy ra khi hai mắt lệch nhau nhiều về độ (thường từ 1.5–2.0 độ trở lên). Khi đó, đặc biệt với bất đồng viễn thị, não sẽ ưu tiên dùng mắt nhìn rõ và dần “bỏ qua” mắt còn lại. Tình trạng này rất nguy hiểm vì không có dấu hiệu bên ngoài như lác hay sụp mí. Trẻ vẫn sinh hoạt, học tập bình thường do mắt khỏe “gánh” tầm nhìn, nên cha mẹ thường chỉ phát hiện khi che thử một mắt hoặc đi khám, lúc đó có thể đã qua mất thời điểm vàng điều trị.

4.3. Các bất thường cản trở trục thị giác

Bất kỳ yếu tố nào ngăn cản ánh sáng đi vào mắt trong giai đoạn phát triển thị giác đều có thể gây nhược thị. Những bất thường thường gặp gồm:

• Đục thủy tinh thể bẩm sinh
• Sẹo giác mạc
• Sụp mí mắt nặng che đồng tử

5. Nhược thị có nguy hiểm không?

Nhược thị không chỉ đơn thuần là tình trạng giảm thị lực tạm thời mà có thể để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Khi não đã quen với việc bỏ qua mắt yếu, khả năng phục hồi thị lực về sau sẽ trở nên rất khó khăn.

Dưới đây là một số biến chứng cụ thể có thể gặp:

• Mất thị lực vĩnh viễn: Mắt yếu có thể mất khả năng nhìn rõ lâu dài do não đã “bỏ quên” việc xử lý hình ảnh từ mắt này.
• Mất thị giác hai mắt: Giảm khả năng phối hợp giữa hai mắt, khó ước lượng khoảng cách, dễ vấp ngã hoặc gặp khó khăn khi chơi thể thao.
• Ảnh hưởng thẩm mỹ: Có thể gây lác thứ phát, làm mắt lệch rõ rệt, ảnh hưởng sự tự tin của trẻ.
• Hạn chế nghề nghiệp tương lai: Một số ngành nghề yêu cầu thị lực tốt và khả năng nhìn hai mắt chính xác có thể không còn phù hợp.

6. Cách điều trị nhược thị mắt hiệu quả

Ở trẻ em, để chẩn đoán nhược thị chính xác, bác sĩ cần nhỏ thuốc làm giãn và liệt điều tiết, sau đó soi bóng đồng tử để đo đúng độ mắt. Nếu chỉ đo bằng máy tự động thông thường thì kết quả thường không chính xác, và không đủ cơ sở để cắt kính điều trị nhược thị.

Tùy theo nguyên nhân và mức độ bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định cách chữa nhược thị phù hợp nhằm kích thích mắt yếu hoạt động trở lại và cải thiện khả năng nhìn.

Dưới đây là các phương pháp điều trị nhược thị phổ biến:

• Đeo kính điều chỉnh tật khúc xạ: Áp dụng khi nhược thị do cận thị, viễn thị hoặc loạn thị. Kính giúp hình ảnh truyền đến não rõ ràng hơn.
• Bịt mắt (che mắt tốt): Che mắt khỏe theo thời gian quy định để buộc não sử dụng mắt yếu, từ đó cải thiện thị lực. Nếu bịt quá ít thì không hiệu quả, còn nếu bịt quá nhiều mà không theo dõi, có thể khiến mắt khỏe bị yếu đi (nhược thị ngược).
• Nhỏ thuốc làm mờ mắt tốt: Sử dụng thuốc theo chỉ định nhằm giảm khả năng nhìn của mắt khỏe, tạo điều kiện cho mắt yếu hoạt động.
• Điều trị nguyên nhân thực thể: Phẫu thuật hoặc can thiệp y khoa trong các trường hợp như mắt lác, đục thủy tinh thể bẩm sinh. Tất nhiên, phẫu thuật lác chỉ giúp điều chỉnh mắt nhìn thẳng lại (về mặt thẩm mỹ), chứ không làm hết nhược thị ngay. Sau khi mổ, trẻ vẫn cần đeo kính và tập bịt mắt theo hướng dẫn để cải thiện thị lực.
• Luyện tập thị giác: Bao gồm các bài tập thủ công (xâu hạt, tô màu chi tiết nhỏ) hoặc sử dụng phần mềm máy tính/VR hiện đại để kích thích não bộ phối hợp cả hai mắt đồng thời. Việc luyện tập không chỉ giúp tăng thị lực mà còn phục hồi thị giác hình khối (nhìn 3D), giúp trẻ ước lượng khoảng cách chính xác và ngăn ngừa nhược thị tái phát.

Nhược thị hoàn toàn có thể cải thiện nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Tùy vào nguyên nhân và mức độ bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp phù hợp nhằm phục hồi và cải thiện chức năng thị giác. Nếu bạn nhận thấy con có dấu hiệu nghi ngờ hoặc cần được tư vấn chuyên sâu, hãy liên hệ Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa qua hotline 0846 403 403 để được thăm khám và hỗ trợ kịp thời. Chủ động kiểm tra mắt sớm hôm nay chính là cách tốt nhất để bảo vệ tương lai thị lực của trẻ.