Nhược thị bẩm sinh là gì và vì sao đây được xem là một trong những thách thức lớn trong nhãn nhi? Trẻ thường chưa biết kêu ca hay mô tả tình trạng thị lực của mình, nên nếu không được phát hiện và điều trị sớm trong giai đoạn vàng, thị lực có thể bị tổn thương vĩnh viễn. Ở bài viết này, Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ giúp ba mẹ hiểu rõ hơn để kịp thời đồng hành cùng con bảo vệ đôi mắt sáng.

1. Bệnh nhược thị bẩm sinh là gì?

Nhược thị bẩm sinh là tình trạng suy giảm thị lực ở một hoặc cả hai mắt xảy ra ngay từ khi trẻ mới chào đời hoặc phát triển trong những năm đầu đời. Thay vì do tổn thương cấu trúc mắt một cách trực tiếp, nhược thị xảy ra do não bộ không nhận được tín hiệu hình ảnh rõ nét, dẫn đến việc bị ngó lơ mắt yếu và chỉ tập trung phát triển vùng thị giác của mắt khỏe hơn.

Tình trạng nhược thị ở trẻ em nếu được can thiệp sớm trước 7 tuổi sẽ có hiệu quả cao nhất. Tuy nhiên, nếu để quá muộn, thường sau 12 tuổi, đường dẫn truyền thần kinh thị giác sẽ bị đóng lại, khiến việc phục hồi gần như không thể.

2. Nguyên nhân nào khiến trẻ bị nhược thị bẩm sinh?

Ba mẹ cần hiểu rằng, nhược thị bẩm sinh phần lớn xuất phát từ các yếu tố sinh học và di truyền, không phải do lỗi trong quá trình chăm sóc thông thường. Dưới đây là các nguyên nhân chính:

• Đục thủy tinh thể bẩm sinh: Đây là nguyên nhân nguy hiểm nhất. Ngay từ khi sinh ra, thủy tinh thể của trẻ đã bị đục trắng, cản trở hoàn toàn ánh sáng đi vào võng mạc, khiến não bộ không thể học cách nhìn.
• Sụp mi bẩm sinh: Do cơ nâng mi yếu, mi mắt sụp xuống che khuất đồng tử (con ngươi). Khi trục nhìn bị che lấp, mắt đó sẽ dần rơi vào trạng thái nhược thị.
• Lác/Lé bẩm sinh: Khi hai mắt không thẳng trục, não bộ sẽ nhận được hai hình ảnh khác nhau. Để tránh nhìn đôi, não sẽ tự động xóa bỏ hình ảnh từ mắt lác, gây ra nhược thị.
• Tật khúc xạ bẩm sinh cao độ: Trẻ có thể mang gen di truyền gây cận thị, viễn thị hoặc loạn thị nặng ngay từ trong phôi thai. Hình ảnh mờ nhòe kéo dài khiến võng mạc không được kích thích đúng cách.

Bất kỳ trẻ nào cũng có thể mắc nhược thị. Tuy nhiên, nguy cơ mắc nhược thị bẩm sinh sẽ cao hơn ở những trẻ có các yếu tố sau:

• Gia đình có tiền sử mắc các bệnh về mắt.
• Trẻ có dấu hiệu chậm phát triển.
• Sinh non (trước 37 tuần thai).
• Cân nặng khi sinh thấp (dưới 2,5 kg).

3. Dấu hiệu nhận biết nhược thị bẩm sinh

Nhược thị bẩm sinh thường khó phát hiện trong những năm đầu đời của trẻ. Nguyên nhân là vì trẻ nhỏ chưa thể tự nhận biết hoặc diễn tả rõ ràng các vấn đề về thị lực. Ngoài ra, khi chỉ một mắt bị nhược thị, mắt còn lại vẫn nhìn tốt nên trẻ thường không nhận ra sự bất thường.

Tuy nhiên, cha mẹ vẫn có thể nhận biết sớm thông qua một số dấu hiệu sau:

• Trẻ hay va vào đồ vật, thường nghiêng về một bên cơ thể.
• Có xu hướng ưu tiên sử dụng một bên mắt hoặc một bên cơ thể.
• Thường xuyên nheo mắt hoặc nhắm một bên mắt khi nhìn.
• Nghiêng đầu khi quan sát vật.
• Mắt bị lé hoặc hai mắt không cân đối.
• Sụp mí mắt.
• Mắt rung giật nhãn cầu
• Trẻ lớn (độ tuổi mẫu giáo/tiểu học) có thể có biểu hiện nheo mắt liên tục, than đau đầu, mỏi mắt khi tập trung nhìn gần (như tô màu, xem tivi, đọc sách).

4. Nhược thị bẩm sinh có chữa được không?

Câu trả lời là có thể chữa được, nhưng phác đồ điều trị thường phức tạp và đòi hỏi sự kiên trì tuyệt đối từ gia đình. Mục tiêu cốt lõi là buộc não bộ phải sử dụng và phát triển thị giác ở mắt yếu.

4.1. Phương pháp phẫu thuật cho bệnh nhân nhược thị bẩm sinh

Trong các trường hợp nhược thị do tắc nghẽn trục nhãn cầu, phẫu thuật là ưu tiên hàng đầu:

• Phẫu thuật đục thủy tinh thể: Cần thực hiện càng sớm càng tốt (thường trước 2 tháng tuổi) để giải phóng đường truyền ánh sáng.
• Điều trị lác mắt: Phẫu thuật điều chỉnh cơ vận nhãn giúp đưa hai mắt về vị trí thẳng trục, hỗ trợ sự phối hợp hai mắt.

Lưu ý sau phẫu thuật: Phẫu thuật lác chủ yếu giải quyết vấn đề thẩm mỹ và tạo điều kiện cho hai mắt phối hợp. Phẫu thuật lác không thay thế cho việc tập luyện nhược thị (bịt mắt). Nhiều phụ huynh có thể bị lầm tưởng mổ lác xong là mắt sẽ nhìn rõ 10/10 ngay mà không giúp trẻ tập luyện.

4.2. Các phương pháp điều trị nhược thị bẩm sinh khác

Ngoài phương pháp can thiệp bằng phẫu thuật, điều trị nhược thị bẩm sinh còn có thể áp dụng một số phương pháp khác như:

• Chỉnh quang: Đây là bước nền tảng. Trẻ sẽ được chỉ định đeo kính gọng dẻo hoặc kính áp tròng đặc biệt dành riêng cho trẻ sơ sinh để đưa hình ảnh rõ nét nhất tới võng mạc.
• Liệu pháp che mắt: Sử dụng miếng dán che mắt khỏe để buộc não bộ tập trung sử dụng và phát triển thị lực cho mắt bị nhược thị.
• Liệu pháp “Gia phạt” bằng thuốc: Nhỏ Atropine làm mờ tạm thời mắt khỏe để kích thích mắt yếu hoạt động. Đây là phương pháp thay thế hiệu quả khi trẻ không hợp tác với việc đeo miếng dán.

Lưu ý đặc biệt: Điều trị nhược thị là một hành trình dài hạn, không phải ngày một ngày hai. Việc dừng phác đồ đột ngột khi não bộ chưa ổn định sẽ dẫn đến tình trạng tái nhược thị (mắt lười trở lại). Ba mẹ cần đặc biệt lưu ý: Nguy cơ tái nhược thị vẫn luôn hiện hữu cho đến khi trẻ 10-12 tuổi. Do đó, ngay cả khi thị lực của con đã đạt mức 10/10, việc tái khám định kỳ theo chỉ định là bắt buộc để bảo vệ thành quả điều trị.

5. Câu hỏi thường gặp từ ba mẹ (FAQ)

5.1. Nhược thị bẩm sinh có di truyền không? 

Nhược thị bản thân nó không di truyền trực tiếp. Tuy nhiên, nếu cả bố và mẹ đều bị tật khúc xạ nặng (ví dụ cận thị > 6 Diop), thì xác suất trẻ bị tật khúc xạ bẩm sinh dẫn đến nhược thị là rất cao. Phụ huynh nhóm này cần đưa con đi khám ngay từ lúc 6 tháng tuổi thay vì đợi đến khi trẻ có dấu hiệu.

5.2. Mẹ bầu ăn uống thiếu chất có làm con bị nhược thị? 

Hiện chưa có bằng chứng khoa học nào khẳng định việc thiếu chất khi mang thai gây nhược thị. Nguyên nhân chủ yếu vẫn là do đột biến gen hoặc mẹ bị nhiễm trùng thai kỳ (ví dụ virus Rubella) trong 3 tháng đầu, gây ảnh hưởng đến sự hình thành cấu trúc mắt của thai nhi.

5.3. Trẻ sơ sinh đeo kính bằng cách nào? 

Nhiều phụ huynh lo lắng trẻ nhỏ không đeo được kính. Thực tế, hiện nay có các loại kính gọng nhựa dẻo mềm, có dây đai cố định sau đầu rất an toàn cho trẻ sơ sinh. Trong một số trường hợp đặc thù, bác sĩ có thể chỉ định kính áp tròng dành riêng cho trẻ nhỏ để đạt hiệu quả điều trị cao nhất.

Nhược thị bẩm sinh có thể được ví như kẻ trộm thị giác thầm lặng nhưng hoàn toàn có thể đẩy lùi nếu được can thiệp trong giai đoạn vàng trước 6 tuổi của trẻ. Nếu con hoặc người thân nhỏ tuổi của bạn đang gặp phải các tình trạng bất thường về mắt, hãy đưa trẻ đến ngay bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được các bác sĩ giàu kinh nghiệm kiểm tra và điều trị kịp thời, giúp trẻ bảo vệ tốt sức khỏe của đôi mắt.