Nhược thị là một trong những bệnh lý về mắt khá phổ biến ở trẻ em, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhìn và sự phát triển thị giác của trẻ nếu không được phát hiện sớm. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh thường khó nhận biết vì các dấu hiệu ban đầu của bệnh khá mờ nhạt. Trong bài viết này, bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hoà sẽ giúp mẹ chủ động phát hiện sớm nhược thị ở trẻ em, từ đó bảo vệ thị lực cho con trong giai đoạn vàng phát triển.

1. Nhược thị ở trẻ em là gì?

Nhược thị ở trẻ em (thường được gọi là “mắt lười”) là tình trạng thị lực của một hoặc cả hai mắt bị suy giảm dù mắt không có tổn thương thực thể rõ ràng và đã được chỉnh kính đúng độ. Nguyên nhân chủ yếu không nằm ở cấu trúc của mắt mà ở quá trình não bộ tiếp nhận và xử lý hình ảnh từ mắt.

Trong những năm đầu đời, thị giác của trẻ vẫn đang trong giai đoạn phát triển. Nếu một mắt không cung cấp hình ảnh rõ ràng cho não (do lác mắt, lệch độ khúc xạ hoặc các bất thường khác), não bộ sẽ dần ưu tiên sử dụng mắt nhìn tốt hơn và giảm sử dụng mắt còn lại. Lâu dần, mắt ít được sử dụng sẽ phát triển kém và thị lực giảm xuống, hình thành nhược thị.

Nhiều trẻ chỉ bị nhược thị ở một mắt, trong khi mắt còn lại vẫn nhìn tốt. Vì vậy trẻ vẫn có thể học tập và sinh hoạt bình thường, khiến tình trạng này dễ bị phát hiện muộn nếu không được kiểm tra thị lực định kỳ.

Một đặc điểm của nhược thị là thị lực không cải thiện hoàn toàn ngay cả khi đã đeo kính đúng độ. Nếu không được phát hiện và điều trị sớm trong giai đoạn phát triển thị giác của trẻ, tình trạng này có thể dẫn đến suy giảm thị lực lâu dài hoặc “mù chức năng” ở mắt bị nhược thị.

2. Dấu hiệu nhận biết bệnh nhược thị ở trẻ em

Nếu quan sát kỹ trong sinh hoạt hằng ngày, phụ huynh vẫn có thể nhận ra một số dấu hiệu bất thường liên quan đến thị lực của trẻ. Việc nhận biết sớm những biểu hiện này sẽ giúp cha mẹ đưa trẻ đi kiểm tra mắt kịp thời.

• Trẻ hay nheo mắt, nghiêng đầu hoặc vẹo cổ khi nhìn xa: Khi thị lực không rõ, trẻ thường có xu hướng nheo mắt để nhìn rõ hơn. Một số trẻ còn nghiêng đầu hoặc vẹo cổ để tìm góc nhìn thuận lợi cho mắt nhìn tốt hơn.
• Hay va vấp, dễ té ngã hoặc không bắt được bóng: Nhược thị có thể khiến trẻ mất khả năng ước lượng khoảng cách và chiều sâu (thị giác 3D). Vì vậy, trẻ dễ va vào đồ vật, hay vấp ngã khi chạy nhảy hoặc gặp khó khăn khi chơi các trò cần bắt bóng, ném bóng.
• Khó chịu ở mắt, hay dụi mắt: Khi thị lực không rõ, trẻ có thể phải cố gắng điều tiết để nhìn rõ hơn, khiến mắt nhanh mỏi. Vì vậy, một số trẻ có thể thường xuyên dụi mắt hoặc than khó chịu ở mắt. Tuy nhiên, dấu hiệu này cũng có thể liên quan đến các bệnh lý mắt khác nên cần được kiểm tra thị lực để xác định nguyên nhân.
• Lác (lé) mắt: Đây là một trong những dấu hiệu rõ ràng và dễ nhận biết nhất. Khi một mắt bị lệch hướng so với mắt còn lại, não có xu hướng bỏ qua hình ảnh từ mắt yếu để tránh nhìn đôi. Lâu dần, mắt đó có thể phát triển thành nhược thị nếu không được can thiệp sớm.

3. Nguyên nhân gây bệnh nhược thị ở trẻ em

Khi mắt không truyền được hình ảnh rõ ràng đến não trong thời gian dài, não sẽ dần “bỏ qua” tín hiệu từ mắt yếu, dẫn đến suy giảm thị lực. Trong Nhãn khoa, nguyên nhân gây nhược thị được chia thành 3 nhóm chính sau đây:

• Nhược thị do mắt lác (lé): Đây là nguyên nhân phổ biến và dễ nhận biết nhất. Lác mắt xảy ra khi hai mắt không nhìn về cùng một hướng. Lúc này, não bộ nhận được hai hình ảnh khác nhau gây ra hiện tượng nhìn đôi (song thị). Để thích nghi, não sẽ chủ động “tắt” tín hiệu từ mắt bị lệch. Nếu tình trạng lác kéo dài không được can thiệp, mắt bị lệch sẽ ít được sử dụng, ngày càng yếu đi và hình thành nhược thị.
• Nhược thị do tật khúc xạ (Đặc biệt là bất đồng khúc xạ): Đây được xem là “kẻ giết người thầm lặng” vì trẻ thường không có biểu hiện bất thường bên ngoài (như lác hay sụp mi) để cha mẹ dễ nhận biết. Tình trạng này xảy ra khi trẻ bị cận thị, viễn thị, loạn thị độ cao, hoặc có sự chênh lệch độ khúc xạ lớn giữa hai mắt (ví dụ một mắt rõ 10/10, một mắt cận nặng chỉ thấy 2/10). Khi đó, não bộ sẽ tự động ưu tiên nhận hình ảnh từ mắt nhìn rõ và “bỏ rơi” hoàn toàn mắt mờ.
• Nhược thị do cản trở trục thị giác (Tước đoạt thị giác): Xảy ra khi ánh sáng bị cản trở, không thể đi vào đáy mắt do các bệnh lý thực thể như: đục thủy tinh thể bẩm sinh, sụp mi bẩm sinh nặng (mi mắt sụp che khuất đồng tử), hoặc sẹo giác mạc. Việc thiếu hoàn toàn sự kích thích ánh sáng khiến đường dẫn truyền thị giác không thể phát triển. Đây là dạng nhược thị nặng và nguy hiểm nhất, cần phải can thiệp phẫu thuật giải quyết nguyên nhân càng sớm càng tốt.

4. Cách chữa bệnh nhược thị ở trẻ em chuẩn y khoa

Tùy vào nguyên nhân và mức độ nhược thị, bác sĩ nhãn khoa sẽ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhằm kích thích mắt yếu hoạt động và giúp hệ thống thị giác phát triển bình thường. Dưới đây là những cách chữa nhược thị cho trẻ em thường được áp dụng trong thực hành nhãn khoa.

4.1. Cấp kính đúng độ

Trong nhiều trường hợp, nhược thị ở trẻ em xuất phát từ các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị hoặc loạn thị chưa được điều chỉnh sớm. Vì vậy, bước đầu tiên trong điều trị là khám mắt và cấp kính đúng độ cho trẻ.

Để đo chính xác, bác sĩ thường nhỏ thuốc liệt điều tiết trước khi đo khúc xạ. Trẻ em có khả năng điều tiết rất mạnh nên nếu không nhỏ thuốc, kết quả đo độ có thể sai lệch và dẫn đến kê kính không đúng.

Khi đeo kính đúng số, hình ảnh truyền lên não sẽ rõ hơn, giúp não bộ nhận tín hiệu thị giác tốt hơn và tạo điều kiện để mắt yếu dần cải thiện thị lực. Trẻ cần đeo kính thường xuyên và tái khám định kỳ để điều chỉnh độ kính khi cần.

4.2. Liệu pháp gia phạt

Liệu pháp gia phạt (phạt thị) là phương pháp làm giảm khả năng nhìn của mắt khỏe để buộc **mắt nhược thị phải hoạt động nhiều hơn. Nhờ đó, não bộ sẽ sử dụng mắt yếu nhiều hơn và giúp cải thiện thị lực.

Hai cách thường được áp dụng gồm:

• Dán mắt (che mắt khỏe): Bác sĩ sẽ dùng miếng dán chuyên dụng che mắt nhìn tốt trong một khoảng thời gian mỗi ngày (vài giờ hoặc lâu hơn tùy mức độ nhược thị). Đây là phương pháp phổ biến nhất ở trẻ em.
• Nhỏ atropine: Thuốc nhỏ mắt Atropine được dùng để làm mờ tạm thời mắt khỏe, khiến trẻ phải sử dụng mắt yếu nhiều hơn. Thuốc có thể gây chói sáng hoặc nhìn gần khó hơn, vì vậy cần dùng đúng theo chỉ định của bác sĩ.

4.3. Tập luyện thị giác

Ngoài các phương pháp trên, tập luyện thị giác cũng giúp hỗ trợ điều trị nhược thị bằng cách tăng cường sự phối hợp giữa mắt và não. Trẻ có thể được hướng dẫn thực hiện một số hoạt động như:

• Xâu hạt, ghép hình
• Tô màu, vẽ tranh, đọc sách
• Tập các bài tập thị giác bằng thiết bị chuyên dụng tại cơ sở nhãn khoa

Những hoạt động này giúp kích thích hệ thống thị giác và cải thiện khả năng nhìn của mắt yếu. Mọi bài tập thị giác tại nhà cần được hướng dẫn cụ thể bởi bác sĩ nhãn khoa hoặc chuyên viên khúc xạ. Tập sai cách không những không khỏi mà còn có thể gây ra hiện tượng nhìn đôi (song thị) vĩnh viễn ở những trẻ bị lác.

Điều trị nhược thị thường hiệu quả nhất trước 7–8 tuổi. Tuy nhiên, ngay cả ở trẻ lớn hơn hoặc tuổi dậy thì, việc kiên trì tập luyện và điều trị đúng cách vẫn có thể giúp cải thiện thị lực ở một mức độ nhất định.

4.4. Phẫu thuật

Phẫu thuật không phải là phương pháp điều trị trực tiếp nhược thị, mà thường được thực hiện để xử lý nguyên nhân gây nhược thị.

Một số trường hợp có thể cần can thiệp phẫu thuật gồm:

• Lác mắt (lé mắt)
• Sụp mi bẩm sinh che trục nhìn
• Đục thủy tinh thể bẩm sinh

Sau khi xử lý nguyên nhân bằng phẫu thuật, trẻ vẫn cần tiếp tục các phương pháp điều trị nhược thị như đeo kính, dán mắt hoặc tập luyện thị giác để cải thiện thị lực tối đa. 

5. Câu hỏi thường gặp

5.1. Nhược thị có di truyền không?

Nhược thị không di truyền trực tiếp theo kiểu gen từ cha mẹ sang con, nhưng yếu tố gia đình lại đóng vai trò khá lớn. Nếu trong gia đình có bố mẹ hoặc anh chị em mắc các bệnh về mắt như lác (lé), tật khúc xạ nặng (cận thị, viễn thị, loạn thị) hoặc sụp mi bẩm sinh thì trẻ sẽ có nguy cơ cao bị nhược thị hơn so với bình thường. 

Đặc biệt với tật khúc xạ (cận thị), nếu cả bố và mẹ đều bị cận thị nặng, nguy cơ con bị nhược thị do bất đồng khúc xạ là rất cao, cần tầm soát sớm.

5.2. Trẻ sơ sinh có bị nhược thị không?

Trẻ sơ sinh hiếm khi bị nhược thị ngay khi vừa chào đời, nhưng trẻ có thể sinh ra cùng với các nguyên nhân gốc rễ gây ra nhược thị (như đục thủy tinh thể bẩm sinh, sụp mi bẩm sinh hoặc lác). Nếu các bệnh lý này cản trở ánh sáng vào mắt trong những tháng đầu đời, tình trạng nhược thị sẽ nhanh chóng hình thành do não bộ không học được cách nhìn. Do đó, việc khám sàng lọc mắt cho trẻ sơ sinh là vô cùng quan trọng.

5.3. Chi phí chữa nhược thị có đắt không?

Chi phí điều trị nhược thị phụ thuộc vào nguyên nhân và phương pháp điều trị. Nhiều trường hợp chỉ cần đeo kính, che mắt hoặc tập thị giác nên chi phí không quá cao.

Mức chi phí tham khảo:

• Khám chuyên khoa: khoảng 100.000 – 300.000 VNĐ.
• Điều trị không phẫu thuật (kính, che mắt, tập thị giác): vài trăm nghìn đến 1 – 2 triệu đồng.
• Phẫu thuật lác mắt: khoảng 10 – 25 triệu đồng.
• Phẫu thuật đục thủy tinh thể: khoảng 4 – 70 triệu đồng/mắt.

Nhược thị ở trẻ em có thể cải thiện nếu được phát hiện và điều trị sớm trong giai đoạn phát triển thị giác. Vì vậy, khi nghi ngờ trẻ có vấn đề về thị lực, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám mắt sớm để được đánh giá và can thiệp kịp thời. Để được tư vấn và thăm khám chuyên sâu, phụ huynh có thể liên hệ Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa qua hotline 0846 403 403 để được các bác sĩ chuyên khoa hỗ trợ và đưa ra hướng điều trị phù hợp cho trẻ.