Teo dây thần kinh thị giác có thể được hình dung giống như một đường truyền cáp quang khổng lồ với khoảng 1,2 triệu sợi trục thần kinh. Nhiệm vụ chính của nó là tiếp nhận tín hiệu ánh sáng từ võng mạc và truyền tải các thông tin hình ảnh đó lên trung tâm thị giác nằm ở não bộ để chúng ta thấy được thế giới xung quanh.

1. Teo dây thần kinh thị giác là gì?

Teo dây thần kinh thị giác là tình trạng các sợi trục thần kinh bị tổn thương không hồi phục, làm giảm khả năng dẫn truyền tín hiệu từ mắt lên não, gây suy giảm thị lực. Khi soi đáy mắt, bác sĩ có thể nhận thấy teo gai thị, biểu hiện bằng việc gai thị chuyển từ màu hồng cam sang nhạt, bạc hoặc trắng.

Teo dây thần kinh thị giác chính là bản chất của bệnh lý đằng sau, tức là sự mất mát chức năng của các sợi trục thần kinh. Đặc biệt, đây không phải là một bệnh lý độc lập mà là hậu quả của rất nhiều bệnh lý khác nhau gây tổn thương lên đường thị giác, từ hốc mắt cho đến vùng giao thoa thị giác trong não.

2. Dấu hiệu nhận biết

Các triệu chứng của bệnh thường diễn ra âm thầm, tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Một số dấu hiệu mà người bệnh có thể cảm nhận được gồm:

• Thị lực giảm sút: Đây là dấu hiệu cơ bản và rõ ràng nhất. Mức độ suy giảm thị lực có thể từ nhẹ đến nặng (chỉ còn nhận biết ánh sáng). Tốc độ suy giảm có thể diễn ra từ từ (như trong bệnh tăng nhãn áp, bệnh thần kinh thị di truyền) hoặc đột ngột (như trong bệnh viêm thần kinh thị, tắc mạch).
• Rối loạn sắc giác (Mù màu mắc phải): Suy giảm khả năng phân biệt màu sắc, đặc biệt là màu đỏ và màu xanh lá cây nghiêm trọng. Màu sắc nhìn thấy trở nên nhạt nhòa, không rực rỡ như trước.
• Thu hẹp thị trường: Vùng không gian mà mắt có thể nhìn thấy bắt đầu thu hẹp lại, thường từ vùng ngoại vi. Lúc này, người bệnh sẽ cảm thấy như đang nhìn qua một lăng kính bị thu hẹp, đôi khi không thể nhận ra vật thể ở hai bên hoặc trên dưới.
• Phản xạ đồng tử kém: Đồng tử của mắt bị bệnh sẽ co lại chậm hoặc kém hơn khi được chiếu sáng so với mắt còn lại (dấu hiệu đồng tử Marcus Gunn).

3. Nguyên nhân gây teo thần kinh thị giác

Việc xác định chính xác nguyên nhân là bước quan trọng, bởi nó giúp quyết định khả năng điều trị cũng như bảo tồn thị lực của người bệnh. Các nguyên nhân chính gồm:

3.1. Do mạch máu (Thiếu máu nuôi dưỡng)

Các dây thần kinh thị giác cần được cung cấp máu liên tục. Khi thiếu máu, các tế bào thần kinh sẽ dần bị tổn thương và không thể hồi phục.

• Thiếu máu cục bộ: Thường gặp ở người bị cao huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường.
• Bệnh võng mạc tiểu đường giai đoạn nặng: Các tổn thương bắt đầu lan rộng, làm suy giảm khả năng cung cấp máu đến dây thần kinh thị giác.

3.2. Do tăng nhãn áp (Glaucoma)

Tăng nhãn áp chính là nguyên nhân hàng đầu gây teo dây thần kinh thị giác. Khi áp lực nội nhãn tăng cao sẽ gây chèn ép, giảm lượng máu nuôi dưỡng và hủy hoại dần các sợi thần kinh.

3.3. Do chèn ép

Các khối u sẽ gây sưng viêm hoặc cấu trúc bất thường chèn ép trực tiếp lên dây thần kinh thị giác.

• U thị giác/hốc mắt/sọ não: U màng não, u tuyến yên, u thần kinh đệm.
• Bệnh lý tuyến giáp (Graves): Gây sưng và chèn ép cơ và dây thần kinh ở hốc mắt.
• Tăng áp lực nội sọ: Thường xảy ra do chấn thương, u hoặc tăng áp lực nội sọ vô căn gây ra.

3.4. Do viêm nhiễm/Tự miễn

Viêm làm tổn thương trực tiếp bao myelin và sợi thần kinh. Viêm thần kinh thị thường liên quan đến lý đa xơ cứng, còn bệnh lý tự miễn chủ yếu gồm Lupus ban đỏ và bệnh Sarcoidosis.

3.5. Do nhiễm độc/Thuốc

Các hóa chất độc hại có thể phá hủy trực tiếp tế bào thần kinh thị giác, bao gồm:

• Ngộ độc Methanol (Rượu giả): Đây là nguyên nhân cấp tính nguy hiểm nhất, có thể gây mù lòa vĩnh viễn chỉ sau vài giờ.
• Rượu, bia, thuốc lá: Sử dụng lâu dài, đặc biệt khi cơ thể thiếu hụt Vitamin B12.
• Tác dụng phụ của thuốc: Một số thuốc đặc trị như Ethambutol (trị lao), Vincristine (trị ung thư) có thể gây độc tính cho thần kinh thị giác.

3.6. Do di truyền

Một số bệnh lý di truyền như bệnh thần kinh thị giác Leber (LHON): Dạng teo thần kinh thị giác di truyền qua ty thể, thường gây mất thị lực nghiêm trọng, đột ngột ở người trẻ.

4. Quy trình chẩn đoán chuẩn xác

Để có thể chẩn đoán bệnh chính xác và tìm ra hướng điều trị phù hợp, bác sĩ sẽ tiến hành quy trình thăm khám toàn diện bao gồm:

• Kiểm tra thị lực và sắc giác: Giúp bác sĩ đánh giá chi tiết mức độ suy giảm thị lực và khả năng phân biệt màu sắc.
• Soi đáy mắt (khám gai thị): Bác sĩ sẽ có thể trực tiếp quan sát gai thị để xác nhận hình ảnh phần dây thần kinh bị teo.
• Đo thị trường: Xác định phạm vi và mô hình thu hẹp của thị trường, giúp xác định vị trí bị tổn thương.
• Chụp cắt lớp quang học (OCT): Đây là phương pháp hiện đại, quan trọng nhất. OCT giúp đo độ dày của lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL). Khi lớp này mỏng đi là bằng chứng khách quan, định lượng về sự mất mát các sợi thần kinh.
• MRI sọ não/hốc mắt: Giúp loại trừ hoặc xác nhận nguyên nhân gây chèn ép (khối u) hoặc viêm (đa xơ cứng, viêm thần kinh thị).
• Xét nghiệm máu: Kiểm tra các chỉ số viêm, tự miễn, vitamin B12 hoặc gen di truyền.

5. Teo dây thần kinh thị giác có chữa được không?

Khi đã teo dây thần kinh thị giác khiến các tế bào thần kinh bị chết thì không thể phục hồi lại được như ban đầu. Nhưng chúng ta có thể bảo tồn lại được phần thị lực còn lại của mắt. Khi tiến hành điều trị, bác sĩ sẽ tìm và loại bỏ các nguyên nhân gây bệnh, giúp ngăn chặn sự tổn thương tiếp diễn và bảo tồn phần thị lực còn lại. 

Phần thị lực chỉ có thể được phục hồi khi các tổn thương chưa hoàn toàn, tức các sợi thần kinh bị chèn ép hoặc viêm cấp chưa chết hẳn, lúc này cần phải can thiệp sớm để bảo tồn tối đa hóa thị lực.

Do đó, “thời gian là vàng”. Việc điều trị phục hồi chỉ có ý nghĩa trong giai đoạn sớm (khi thần kinh mới bị viêm, chèn ép). Khi đã chuyển sang giai đoạn teo, việc điều trị chỉ mang tính chất bảo tồn.

6. Các hướng điều trị và hỗ trợ hiện nay

Một số cách điều trị teo dây thần kinh thị giác tối ưu nhất hiện nay có thể kể đến như:

6.1. Điều trị nguyên nhân gây bệnh

Đây chính là ưu tiên số một để ngăn chặn bệnh tiến triển nặng hơn.

• Tăng nhãn áp: Cần dùng thuốc hạ nhãn áp hoặc phẫu thuật để duy trì áp lực an toàn.
• Viêm thần kinh thị: Bác sĩ sẽ kê đơn corticosteroid liều cao để giảm viêm.
• Chèn ép dây thần kinh: Cần tiến hành phẫu thuật loại bỏ khối u, giải phóng sự chèn ép.
• Nhiễm độc/dinh dưỡng: Ngưng sử dụng các thuốc hoặc chất gây độc, bổ sung vitamin B12 và các vi chất thiết yếu.

6.2. Liệu pháp dinh dưỡng thần kinh

Sử dụng thêm một số chất bổ sung có khả năng hỗ trợ chức năng và bảo vệ các tế bào thần kinh thị giác còn lại như: Vitamin nhóm B, Acid Alpha Lipoic, Coenzyme Q10, Omega-3,…

6.3. Các liệu pháp hỗ trợ mới (Đang được nghiên cứu)

Hiện nay, dưới sự phát triển của khoa học, các liệu pháp hỗ trợ mới đang được các nhà khoa học tiến hành nghiên cứu, giúp hỗ trợ điều trị teo dây thần kinh thị giác.

• Liệu pháp tế bào gốc: Phương pháp này đang được nghiên cứu để cấy ghép tế bào gốc với hy vọng chúng sẽ biệt hóa thành tế bào thần kinh thị giác mới. Tuy nhiên, hiệu quả và tính an toàn vẫn sẽ cần thời gian dài để được khẳng định.
• Kích thích điện từ/Kích thích xuyên sọ (tDCS/tACS): Hiện một số nghiên cứu đã được chứng minh có thể hỗ trợ cải thiện nhẹ thị lực hoặc thị trường ở một số bệnh nhân bằng phương pháp tăng hoạt động của các tế bào thần kinh còn khỏe.

Người bệnh cần hết sức thận trọng, không nên tin vào các quảng cáo điều trị tế bào gốc chưa được Bộ Y tế cấp phép để tránh “tiền mất tật mang”.

6.4. Trợ thị (Low vision aids)

Khi mắt đã bị suy yếu dưới mức có thể đọc hoặc gây ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt thường ngày, trợ thị sẽ giúp cải thiện tốt tình trạng này. Người bệnh có thể sử dụng các loại kính hỗ trợ hoặc các thiết bị điện tử có chức năng phóng to chữ viết và hình ảnh.

7. Lời khuyên cho người bệnh để bảo tồn thị lực

Teo dây thần kinh thị giác gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt thường ngày. Tuy nhiên, việc cần làm hiện nay là điều trị sớm để bảo tồn thị lực còn lại của mắt.

• Cần tuân thủ nghiêm ngặt điều trị nguyên nhân: Nếu đang mắc các bệnh lý về tăng nhãn áp, tiểu đường, cao huyết áp, thì cần kiểm soát các bệnh lý này thật nghiêm ngặt. Đây là cách tốt nhất để bảo tồn thị lực còn lại hiệu quả.
• Khám mắt định kỳ: Ngay cả khi đã giải quyết được các nguyên nhân gây bệnh, nhưng việc theo dõi định kỳ (kiểm tra thị trường, chụp OCT) là điều bắt buộc để phát hiện sớm sự tiến triển của bệnh.
• Chế độ dinh dưỡng và lối sống lành mạnh: Cần bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ăn nhiều rau xanh,… để bảo vệ sức khỏe thần kinh tổng thể.

Việc hiểu rõ về bệnh teo dây thần kinh thị giác là cực kỳ quan trọng, giúp người bệnh phát hiện sớm, theo dõi và điều trị kịp thời, từ đó giúp ngăn sự tiến triển của bệnh và bảo tồn được thị lực còn lại một cách tốt nhất. Tại Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa, có đội ngũ y bác sĩ chuyên khoa với hơn 30 năm kinh nghiệm cùng với đó là trang thiết bị hiện đại, người bệnh sẽ được thăm khám và tư vấn chi tiết, giúp điều trị teo dây thần kinh an toàn và hiệu quả.