Tuyến lệ: Đặc điểm cấu tạo và chức năng

Tuyến lệ không chỉ đơn thuần là nơi sản sinh ra nước mắt. Cơ quan này còn giúp nuôi dưỡng và bảo vệ nhãn cầu suốt 24/7. Ở bài viết này, Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ giúp bạn tìm hiểu, từ đó chủ động trong việc phòng ngừa các bệnh lý gây khô mắt hay viêm nhiễm lệ đạo hiệu quả.

1. Tuyến lệ là gì? Nằm ở đâu?

Tuyến lệ (tuyến nước mắt) là một tuyến ngoại tiết quan trọng của hệ thống lệ đạo, có nhiệm vụ sản xuất và tiết nước mắt liên tục để bôi trơn, bảo vệ và nuôi dưỡng bề mặt nhãn cầu.

Tuyến lệ chính nằm ở góc trên ngoài của hốc mắt, trong hố tuyến lệ của xương trán. Ngoài ra, còn có nhiều tuyến lệ phụ nhỏ nằm dưới kết mạc, giúp duy trì độ ẩm thường xuyên cho mắt.

Nước mắt sau khi tiết ra sẽ phủ lên bề mặt nhãn cầu, sau đó dẫn lưu qua ống lệ xuống mũi. Dịch lệ không chỉ giữ ẩm cho giác mạc mà còn chứa một số chất giúp kháng khuẩn nhẹ, góp phần bảo vệ mắt khỏi nhiễm trùng.

2. Giải phẫu cấu tạo tuyến lệ chi tiết

Tuyến lệ không phải là một cấu trúc đơn lẻ mà bao gồm nhiều thành phần phối hợp với nhau để đảm bảo quá trình tiết và dẫn lưu nước mắt hiệu quả. Về mặt giải phẫu, tuyến lệ được chia thành hai nhóm chính: tuyến lệ chính và tuyến lệ phụ.

2.1. Tuyến lệ chính

Tuyến lệ chính có kích thước nhỏ, hình dạng giống hạt đậu hoặc quả hạnh nhân, dài khoảng 1,5 – 2 cm. Tuyến nằm ở phía trên ngoài của hốc mắt, giữa thành xương hốc mắt và nhãn cầu.

Về cấu tạo, tuyến lệ chính được chia thành hai phần:

• Thùy hốc mắt (phần quỹ đạo): Nằm trong hố tuyến lệ của xương trán
• Thùy mi mắt (phần mi): Nằm phía dưới, liên quan đến mi mắt

Hai thùy này được ngăn cách bởi gân cơ nâng mi trên.

Chức năng: Tuyến lệ chính chịu trách nhiệm tiết nước mắt phản xạ và nước mắt cảm xúc. Khi mắt bị kích thích bởi bụi, khói hoặc khi xúc động (khóc), tuyến sẽ tiết ra lượng lớn nước mắt để làm sạch và bảo vệ bề mặt nhãn cầu.

2.2. Tuyến lệ phụ

Khác với tuyến chính, tuyến lệ phụ bao gồm khoảng 40 – 60 các tuyến vi mô cực nhỏ (điển hình là tuyến Krause và tuyến Wolfring). Chúng nằm rải rác, ẩn mình bên dưới lớp kết mạc của mí mắt trên và mí mắt dưới.

Chức năng: Dù nhỏ bé nhưng cấu tạo tuyến lệ phụ lại đóng vai trò “người hùng thầm lặng”. Chúng hoạt động bền bỉ 24/24 giờ để tiết ra lớp nước mắt cơ bản. Dịch tiết này tuy rất ít nhưng liên tục, đảm bảo mắt luôn đủ độ ẩm, ngăn ngừa tình trạng khô rát và bảo vệ thị lực.

3. Đường đi của nước mắt diễn ra như thế nào?

Hệ thống dẫn lưu nước mắt (lệ đạo) hoạt động giống như một mạng lưới cấp thoát nước thông minh. Quá trình này không diễn ra ngẫu nhiên mà tuân theo một lộ trình nghiêm ngặt để đảm bảo nhãn cầu luôn được làm sạch:

• Giai đoạn bài tiết: Nước mắt được sản xuất từ tuyến lệ chính và các tuyến lệ phụ, sau đó đổ vào vòm kết mạc thông qua các ống xuất nhỏ.
• Giai đoạn phân phối: Mỗi khi chúng ta chớp mắt, mi mắt đóng vai trò như một “cần gạt nước”, trải đều màng phim nước mắt lên toàn bộ bề mặt giác mạc và kết mạc. Hành động này không chỉ bôi trơn mà còn giúp đẩy các bụi bẩn, vi khuẩn về phía góc trong của mắt.
• Giai đoạn thu gom: Nước mắt sau khi hoàn thành nhiệm vụ sẽ tập trung tại “hồ lệ” ở góc trong mắt. Tại đây có hai lỗ nhỏ gọi là điểm lệ (nằm ở mi trên và mi dưới). Nước mắt sẽ chui qua điểm lệ để vào hai ống nhỏ gọi là lệ quản.
• Giai đoạn đào thải: Từ lệ quản, nước mắt đổ vào túi lệ (một bộ phận nằm ngay sát gốc mũi). Cuối cùng, theo trọng lực và áp lực khi chớp mắt, nước mắt từ túi lệ sẽ chảy qua ống lệ mũi để thoát xuống ngách mũi dưới.

4. Chức năng của tuyến lệ 

Tuyến lệ không chỉ sản xuất nước mắt để “khóc” mà còn đảm nhận nhiều vai trò quan trọng. Nước mắt giúp bôi trơn bề mặt giác mạc, giữ cho mắt trơn láng và hỗ trợ ánh sáng đi qua dễ dàng, nhờ đó hình ảnh trở nên sắc nét hơn. Đồng thời, nước mắt còn làm sạch mắt, loại bỏ bụi bẩn, vi khuẩn và các dị vật nhỏ ra ngoài.

Ngoài ra, nước mắt còn chứa enzyme lysozyme giúp kháng khuẩn, hạn chế nguy cơ viêm nhiễm. Dịch lệ cũng nuôi dưỡng giác mạc bằng cách cung cấp oxy và các dưỡng chất cần thiết, điều này rất quan trọng vì giác mạc không có mạch máu trực tiếp để nuôi dưỡng.

5. Các bệnh lý thường gặp liên quan đến tuyến lệ

Khi tuyến lệ hoặc đường dẫn nước mắt gặp trục trặc, mắt sẽ đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng:

• Viêm tuyến lệ: Thường do vi khuẩn hoặc virus tấn công trực tiếp vào tuyến lệ (nằm ở góc trên ngoài mi mắt). Triệu chứng điển hình là sưng đỏ, đau nhức vùng đuôi mắt, có thể kèm sốt hoặc nổi hạch.
• Tắc tuyến lệ (Tắc lệ đạo): Đây là tình trạng thường gặp nhất. Dù tên gọi phổ biến là “tắc tuyến lệ”, nhưng thực chất là do đường ống dẫn nước mắt xuống mũi bị nghẹt. Nước mắt không thoát đi được gây hiện tượng chảy nước mắt sống, mắt luôn “ngập nước” và dễ đọng ghèn mủ.
• Hội chứng khô mắt: Xảy ra khi các tuyến lệ hoạt động kém hiệu quả do tuổi tác hoặc môi trường, không tiết đủ lượng nước mắt cần thiết để bôi trơn, khiến mắt bị cộm xốn, đỏ và nhạy cảm.
• U tuyến lệ: Xuất hiện khối u vùng hốc mắt. Nếu u phát triển lớn có thể chèn ép, khiến nhãn cầu bị đẩy lồi ra phía trước, gây mất thẩm mỹ và ảnh hưởng đến thị lực.”

6. Cách chăm sóc để hệ thống tuyến lệ hoạt động khỏe mạnh

Để giúp hệ thống tuyến lệ hoạt động khỏe mạnh, bạn nên tham khảo và thực hiện những thói quen sau:

• Quy tắc chớp mắt: Khi làm việc với máy tính, hãy chủ động chớp mắt thường xuyên để kích thích tiết dịch lệ.
• Cấp nước cho cơ thể: Uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để đảm bảo nguồn nguyên liệu sản xuất nước mắt.
• Vệ sinh mắt: Tẩy trang kỹ vùng mắt và vệ sinh bờ mi sạch sẽ để tránh làm tắc nghẽn các lỗ tiết dịch.
• Hỗ trợ đúng cách: Sử dụng nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản nếu bạn làm việc trong môi trường máy lạnh hoặc sau phẫu thuật mắt (theo chỉ định của bác sĩ).

7. Câu hỏi thường gặp

7.1. Tại sao khi ngáp lại chảy nước mắt?

Khi ngáp, các cơ mặt và cơ quanh mắt co bóp mạnh, vô tình ép vào túi lệ và tuyến lệ, khiến nước mắt bị đẩy ra ngoài. Đây là phản xạ hoàn toàn bình thường.

7.2. Viêm túi lệ có giống viêm tuyến lệ không?

Câu trả lời là không. Viêm tuyến lệ xảy ra ở góc ngoài phía trên mắt (nơi sản xuất nước mắt). Trong khi đó, viêm túi lệ xảy ra ở góc trong phía gần mũi (nơi dẫn lưu nước mắt). Hai bệnh lý này có vị trí và cách điều trị khác nhau.

7.3. Phẫu thuật thông tắc lệ đạo có đắt không?

Chi phí phẫu thuật tắc tuyến lệ thường phụ thuộc vào phương pháp (thông lệ đạo đơn thuần hay phẫu thuật nối thông lệ chí mũi) và cơ sở y tế. Mức giá dao động từ vài triệu đến hơn mười triệu đồng. Bạn nên đến các bệnh viện mắt uy tín để được tư vấn chính xác nhất.

Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn về tuyến lệ và tầm quan trọng của hệ thống lệ đạo. Nhận biết sớm các dấu hiệu viêm hay tắc tuyến lệ sẽ giúp phòng ngừa những biến chứng nguy hiểm cho mắt. Hãy duy trì thói quen sinh hoạt khoa học và khám mắt định kỳ để hệ thống lệ đạo luôn hoạt động ổn định. Nếu bạn gặp tình trạng chảy nước mắt bất thường hoặc khô rát kéo dài, hãy liên hệ Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được tư vấn và thăm khám kịp thời, bảo vệ đôi mắt luôn khỏe mạnh.