Danh mục 13 thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch

Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (CSC) là bệnh lý gây tích tụ dịch dưới võng mạc, dẫn đến nhìn mờ hoặc méo hình. Phần lớn trường hợp có thể tự cải thiện, nhưng một số bệnh nhân vẫn cần theo dõi và điều trị để hạn chế ảnh hưởng đến thị lực.

Thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch hiện chỉ được cân nhắc ở một số trường hợp chọn lọc và không phải lựa chọn điều trị chuẩn cho mọi bệnh nhân. Bài viết dưới đây của Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ tổng hợp các nhóm thuốc thường được tham khảo và những lưu ý khi sử dụng.

1. Tổng quan về bệnh và vai trò của thuốc điều trị hắc võng mạc

Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (CSC) là tình trạng dịch tích tụ dưới võng mạc do sự rò rỉ từ hệ mạch hắc mạc qua lớp biểu mô sắc tố võng mạc (RPE), gây bong thanh dịch tại vùng hoàng điểm. Bệnh thường khiến người bệnh nhìn mờ, méo hình, giảm độ tương phản hoặc xuất hiện điểm tối trong tầm nhìn.

Phần lớn trường hợp CSC cấp tính có khả năng tự cải thiện theo thời gian nên thường được theo dõi định kỳ thay vì điều trị thuốc ngay từ đầu. Thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch hiện chủ yếu được cân nhắc trong một số trường hợp chọn lọc nhằm hỗ trợ kiểm soát dịch dưới võng mạc hoặc khi bệnh kéo dài, tái phát hay có nguy cơ ảnh hưởng thị lực. Việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên thăm khám chuyên khoa và đánh giá bằng các kỹ thuật như OCT hoặc chụp mạch mắt.

2. Danh mục 13 thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch phổ biến

Dưới đây là các thuốc hoặc hoạt chất từng được sử dụng hỗ trợ trong điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (CSC/CSCR). Hiện nay, phần lớn đều được sử dụng ngoài chỉ định (off-label), nghĩa là không phải thuốc điều trị chuẩn cho tất cả bệnh nhân.

• Nhóm thuốc hỗ trợ hấp thu dịch dưới võng mạc

2.1. Acetazolamid

Acetazolamid là thuốc thuộc nhóm ức chế Carbonic Anhydrase (CAI), thường được dùng dưới dạng uống. Trong điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch, thuốc có thể được cân nhắc nhằm hỗ trợ tăng hấp thu dịch dưới võng mạc thông qua tác động lên chức năng vận chuyển dịch của biểu mô sắc tố võng mạc (RPE).

Thuốc chủ yếu được xem là giải pháp hỗ trợ ở một số trường hợp chọn lọc và không thay thế các phương pháp điều trị chuyên sâu. Trong quá trình sử dụng, người bệnh cần theo dõi các tác dụng phụ như mệt mỏi, tê đầu chi hoặc rối loạn điện giải.

2.2. Brinzolamide

Brinzolamide là thuốc nhỏ mắt thuộc nhóm ức chế Carbonic Anhydrase. Thuốc được sử dụng với mục tiêu hỗ trợ cải thiện quá trình điều hòa dịch tại võng mạc và thúc đẩy hấp thu dịch dưới võng mạc.

Ưu điểm của Brinzolamide là tác động tại chỗ nên ít ảnh hưởng toàn thân hơn thuốc uống. Tuy nhiên, thuốc chưa được xem là điều trị thường quy và chỉ sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ.

• Nhóm thuốc điều hòa nội tiết và hormone

Nhóm thuốc này bao gồm các chất can thiệp vào trục hormone nhằm giảm rò rỉ mạch máu màng mạch và thúc đẩy hấp thu dịch dưới võng mạc trong CSC. Thuốc thường được nghiên cứu cho thể mạn tính hoặc dai dẳng, với cơ chế chính là điều hòa rối loạn nội tiết tố liên quan đến stress, Cortisol và Aldosterone.

2.3. Eplerenone

Eplerenone là thuốc đối kháng thụ thể mineralocorticoid, từng được sử dụng trong một số trường hợp CSC mạn tính hoặc kéo dài. Thuốc được kỳ vọng hỗ trợ giảm tính thấm bất thường của hệ mạch hắc mạc và giảm tích tụ dịch dưới võng mạc.

Tuy nhiên, hiệu quả điều trị không giống nhau ở mọi bệnh nhân. Khi sử dụng thuốc, người bệnh thường cần theo dõi chức năng thận và nồng độ kali máu định kỳ.

2.4. Spironolactone

Spironolactone có cơ chế tương tự Eplerenone và đôi khi được cân nhắc ở bệnh nhân CSC kéo dài hoặc tái phát nhiều lần. Mục tiêu điều trị là hỗ trợ kiểm soát tình trạng dịch dưới võng mạc và hạn chế ảnh hưởng kéo dài lên thị lực.

Do thuốc có tác động lên nội tiết nên cần sử dụng đúng liều và theo dõi các tác dụng không mong muốn trong suốt quá trình điều trị.

2.5. Mifepristone

Mifepristone là thuốc tác động lên thụ thể glucocorticoid và progesterone. Thuốc từng được cân nhắc ở một số trường hợp CSC liên quan đến rối loạn hormone hoặc yếu tố stress kéo dài.

Việc sử dụng thuốc cần được bác sĩ đánh giá kỹ lợi ích và nguy cơ trước khi chỉ định. Đây không phải thuốc điều trị thường quy cho mọi bệnh nhân CSC.

2.6. Ketoconazole

Ketoconazole là thuốc chống nấm có khả năng ảnh hưởng đến quá trình tổng hợp hormone steroid trong cơ thể. Trong điều trị CSC, thuốc từng được sử dụng với mục tiêu hỗ trợ kiểm soát các yếu tố nội tiết liên quan đến diễn tiến bệnh.

Tuy nhiên, Ketoconazole có nguy cơ ảnh hưởng chức năng gan nên việc sử dụng cần được theo dõi chặt chẽ và không nên tự ý dùng.

2.7. Finasteride

Finasteride là thuốc điều hòa hormone androgen thông qua cơ chế ức chế men 5-alpha reductase. Trong một số trường hợp CSC kéo dài, thuốc được cân nhắc như biện pháp hỗ trợ nhằm kiểm soát yếu tố nội tiết.

Thuốc không phải lựa chọn điều trị phổ biến và cần đánh giá toàn diện trước khi sử dụng.

2.8. Rifampicin

Rifampicin là thuốc có khả năng thúc đẩy chuyển hóa steroid nội sinh. Một số trường hợp có thể được cân nhắc sử dụng nhằm hỗ trợ kiểm soát các yếu tố liên quan đến tích tụ dịch dưới võng mạc.

Do thuốc có nhiều tương tác và nguy cơ ảnh hưởng gan, việc điều trị cần được theo dõi sát bởi bác sĩ.

• Nhóm thuốc hỗ trợ khác

2.9. Aspirin liều thấp

Aspirin liều thấp đôi khi được cân nhắc với mục tiêu hỗ trợ tuần hoàn vi mạch và kiểm soát các yếu tố liên quan đến mạch máu.

Tuy nhiên, đây không phải thuốc điều trị đặc hiệu cho hắc võng mạc trung tâm thanh dịch và cần thận trọng ở bệnh nhân có nguy cơ xuất huyết.

2.10. Omeprazole

Omeprazole là thuốc thuộc nhóm ức chế bơm proton (PPI), thường được sử dụng trong điều trị các bệnh lý dạ dày – thực quản. Hiện nay, Omeprazole không được xem là thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch và chưa có đủ bằng chứng để khuyến cáo sử dụng thường quy trong thực hành nhãn khoa.

Trong một số tài liệu, thuốc từng được đề cập gián tiếp trong bối cảnh điều trị các yếu tố đi kèm hoặc phối hợp ở từng trường hợp cụ thể. Tuy nhiên, việc sử dụng Omeprazole không có vai trò thay thế theo dõi chuyên khoa mắt hay các phương pháp điều trị CSC đã được cân nhắc theo chỉ định.

2.11. Methotrexate

Methotrexate là thuốc điều hòa miễn dịch được sử dụng trong nhiều bệnh lý khác nhau. Trong điều trị CSC, thuốc chỉ được cân nhắc ở một số trường hợp đặc biệt dưới sự theo dõi nghiêm ngặt.

Do nguy cơ ảnh hưởng gan và huyết học, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn điều trị và tái khám đúng lịch.

• Nhóm chất chống oxy hóa và hỗ trợ

2.12. Melatonin

Melatonin là hormone tham gia điều hòa giấc ngủ và có đặc tính chống oxy hóa. Thuốc có thể được sử dụng hỗ trợ nhằm cải thiện môi trường chuyển hóa của võng mạc và có thể hỗ trợ cải thiện môi trường chống oxy hóa của võng mạc, tuy nhiên bằng chứng còn hạn chế.

Tuy nhiên, Melatonin không thay thế điều trị chuyên khoa và không áp dụng cho mọi trường hợp CSC.

2.13. Acid Ascorbic (Vitamin C)

Vitamin C là chất chống oxy hóa giúp bảo vệ mô mắt trước các tác nhân oxy hóa và hỗ trợ sức khỏe võng mạc nói chung.

Vai trò của Vitamin C trong CSC chủ yếu mang tính hỗ trợ dinh dưỡng và không thay thế các phương pháp điều trị chuyên khoa mắt. Người bệnh nên ưu tiên bổ sung thông qua chế độ ăn uống cân đối và chỉ dùng thêm khi có chỉ định phù hợp.

Lưu ý: Thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch chỉ mang tính hỗ trợ trong một số trường hợp và không thay thế việc khám chuyên khoa mắt. Người bệnh cần được chụp OCT, đánh giá toàn diện và theo dõi định kỳ để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

3. Tổng hợp phác đồ điều trị CSC theo giai đoạn

Dựa trên tình trạng bệnh, dưới đây là phác đồ được chia theo giai đoạn khi điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (CSC):

Lưu ý quan trọng: Phác đồ trên chỉ mang tính tham khảo. Mỗi bệnh nhân cần được khám và chỉ định cụ thể bởi bác sĩ nhãn khoa sau chụp mạch huỳnh quang (FFA), ICG, OCT,… Không tự ý dùng thuốc để tránh biến chứng. Khuyến khích theo dõi định kỳ tại cơ sở uy tín.

4. Lưu ý khi dùng thuốc điều trị bệnh hắc võng mạc

Khi sử dụng thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (CSC/CSCR), ngoài việc tuân thủ đúng liều lượng và chỉ định của bác sĩ, người bệnh cần đặc biệt chú ý đến các yếu tố dưới đây:

• Loại bỏ Corticoid: Đây là yếu tố sống còn. Dù là thuốc uống, thuốc xịt hay thuốc bôi da chứa corticoid cũng có thể khiến bệnh nặng hơn.
• Quản lý Stress: CSC được gọi là “bệnh của người bận rộn”. Việc dùng thuốc sẽ vô dụng nếu bệnh nhân không nghỉ ngơi và điều chỉnh tâm lý.
• Theo dõi định kỳ bằng OCT, khám nhãn khoa theo lịch hẹn để đánh giá đáp ứng thuốc.
• Kiểm tra chức năng gan, thận, nồng độ Kali trong máu trước và trong khi dùng một số thuốc (đặc biệt nhóm kháng Aldosterone).
• Báo ngay cho bác sĩ nếu xuất hiện tác dụng phụ (mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa, thay đổi hormone…).
• Kết hợp chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa, vitamin C và duy trì lối sống lành mạnh.

5. Khi nào thuốc không còn tác dụng và cần can thiệp chuyên sâu?

Thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch chủ yếu mang tính hỗ trợ và không phải lúc nào cũng đem lại hiệu quả ở mọi trường hợp. Nếu dịch dưới võng mạc kéo dài hoặc thị lực tiếp tục suy giảm, bác sĩ có thể cân nhắc chuyển sang các phương pháp điều trị chuyên sâu hơn.

Một số trường hợp thường được chỉ định can thiệp gồm: dịch dưới võng mạc kéo dài trên 3–4 tháng, bệnh tái phát nhiều lần, thị lực giảm ảnh hưởng đến sinh hoạt hoặc xuất hiện biến chứng như tân mạch hắc mạc.

Các phương pháp thường được cân nhắc bao gồm liệu pháp quang động học giảm liều (PDT), laser quang đông điểm rò hoặc laser vi xung tùy vị trí tổn thương và mức độ đáp ứng điều trị. Việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên kết quả OCT, chụp mạch và đánh giá của bác sĩ nhãn khoa.

6. Các câu hỏi thường gặp

Dưới đây là những câu hỏi thường gặp về thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch:

6.1. Hắc võng mạc trung tâm thanh dịch có cần dùng thuốc không?

Không phải mọi trường hợp đều cần dùng thuốc. Phần lớn bệnh nhân mắc lần đầu và thuộc thể cấp tính có thể được theo dõi vì bệnh có khả năng tự cải thiện theo thời gian. Thuốc thường chỉ được cân nhắc ở một số trường hợp chọn lọc như bệnh kéo dài, tái phát hoặc có nguy cơ ảnh hưởng thị lực.

6.2. Thuốc điều trị CSC có tác dụng phụ gì không?

Có. Tùy từng nhóm thuốc, người bệnh có thể gặp tác dụng phụ liên quan đến gan, thận, điện giải hoặc nội tiết. Vì vậy cần dùng thuốc theo đúng chỉ định và tái khám định kỳ.

6.3. Có cần kiêng ăn gì khi dùng thuốc không?

Hiện chưa có chế độ ăn điều trị đặc hiệu cho CSC. Người bệnh nên hạn chế tự ý dùng thuốc chứa corticoid và duy trì lối sống điều độ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Thuốc điều trị hắc võng mạc trung tâm thanh dịch là phương pháp hỗ trợ hiệu quả khi được sử dụng đúng cách, giúp rút ngắn thời gian bệnh và bảo vệ thị lực. Tuy nhiên, không thể thay thế cho việc khám chuyên khoa định kỳ. Nếu bạn đang gặp triệu chứng mờ mắt, méo hình hoặc nghi ngờ mắc CSC, hãy liên hệ ngay Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa qua hotline 0846 403 403 để được hỗ trợ và đặt lịch khám nhanh chóng.