Cách sơ cứu bé bị ngã sưng mắt chuẩn y khoa Bệnh viện

Bé bị ngã sưng mắt có thể chỉ bị bầm mô mềm quanh mí, nhưng cũng có thể kèm trầy giác mạc, tổn thương nhãn cầu, gãy hốc mắt hoặc chấn thương đầu. Cha mẹ có thể chườm mát nhẹ nếu trẻ vẫn tỉnh táo, nhìn bình thường và không đau nhiều. Nếu trẻ nhìn mờ, nhìn đôi, không cử động mắt bình thường, đồng tử biến dạng, nôn lặp lại, lờ đờ hoặc co giật, cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay.

1. Tại sao vùng da quanh mắt của bé dễ bị sưng to sau khi ngã?

Mức độ sưng bên ngoài không phản ánh đầy đủ mức độ tổn thương bên trong mắt. Điều này liên quan đến đặc điểm mô mềm quanh mắt của trẻ:

• Cấu trúc da rất mỏng: Da mí mắt mỏng và mô dưới da lỏng lẻo nên dịch và máu dễ tích tụ sau va đập.
• Tổ chức mô dưới da lỏng lẻo: Dịch và máu có thể tích tụ dưới da, tạo thành sưng và bầm.
• Hệ thống mao mạch dày đặc: Vùng mặt được nuôi dưỡng bởi mạng lưới vi mạch rất phong phú. Phản ứng viêm cấp tính sau chấn thương làm tăng tính thấm thành mạch, khiến vùng mi mắt sưng phù nề nhanh chóng chỉ sau một thời gian ngắn.

Lưu ý: Mắt ít sưng vẫn có thể bị tổn thương giác mạc, xuất huyết trong mắt hoặc gãy hốc mắt.

2. Cha mẹ nên làm gì ngay sau khi trẻ bị ngã sưng mắt?

Cha mẹ có thể thực hiện các bước hỗ trợ ban đầu sau nếu không có dấu hiệu tổn thương nghiêm trọng.

• Bước 1: Trấn an và giữ cố định trẻ: Giữ trẻ ở tư thế an toàn và trấn an nhẹ nhàng. Quan sát xem trẻ có tỉnh táo, nhận biết cha mẹ, nói hoặc phản ứng như bình thường hay không. Không để trẻ dụi, ấn vào mắt. Nếu trẻ mất ý thức, co giật, khó đánh thức hoặc có dấu hiệu chấn thương cổ, cần gọi cấp cứu và hạn chế di chuyển trẻ.
• Bước 2: Chườm mát nhẹ vùng quanh mắt: Dùng túi chườm mát hoặc đá bọc kỹ trong khăn sạch; không đặt đá trực tiếp lên da. Đặt nhẹ lên vùng xương và mô mềm quanh mắt, không đè lên nhãn cầu. Chườm khoảng 10–20 phút mỗi lần, lặp lại định kỳ trong 24–48 giờ đầu nếu trẻ chịu được. Chườm mát có thể giúp giảm đau và hạn chế sưng mô mềm.
• Bước 3: Kiểm tra sơ bộ tổn thương mắt: Quan sát từ bên ngoài xem trẻ có tự mở mắt, nhìn và dõi theo người hoặc đồ vật như bình thường hay không. So sánh đồng tử hai mắt, vị trí hai nhãn cầu và khả năng nhìn của trẻ nếu trẻ đủ lớn để trả lời. Không cố banh mí, không ấn lên mắt và không tự lấy dị vật.
• Bước 4: Vệ sinh vết thương (nếu có trầy xước): Nếu chỉ có vết trầy nông ở vùng da quanh mắt, có thể dùng gạc sạch thấm nước sạch hoặc nước muối sinh lý để lau bụi bẩn. Không để dung dịch sát khuẩn mạnh chảy vào mắt. Đưa trẻ đi khám nếu vết thương sâu, há rộng, nằm sát bờ mi hoặc góc trong mắt, có mỡ lộ ra hoặc chảy máu không cầm.

Không tự chườm hoặc ấn lên mắt nếu thấy dị vật đang cắm, đồng tử biến dạng, máu bên trong mắt, vết rách sâu hoặc nhãn cầu có hình dạng bất thường. Không tự lấy dị vật. Che bảo vệ mắt mà không tạo áp lực và đưa trẻ đi cấp cứu.

3. Dấu hiệu nguy hiểm cần đưa bé đi bệnh viện cấp cứu ngay lập tức

Phần lớn các trường hợp va chạm nhẹ chỉ gây sưng bầm mô mềm ngoài da, nhưng một số chấn thương vùng mắt cũng có thể tiềm ẩn rủi ro gây ảnh hưởng đến thị lực hoặc chấn thương nghiêm trọng. Cha mẹ cần đưa bé đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện các biểu hiện cảnh báo nghiêm trọng dưới đây:

Dấu hiệu tổn thương tại mắt:

• Mí sưng gần kín, trẻ không tự mở được mắt hoặc đau nhiều khi cố mở.
• Chảy nước mắt nhiều kèm đau, cộm, sợ ánh sáng hoặc không mở được mắt.
• Giác mạc đục, đồng tử méo hoặc có máu ở phía trước lòng đen.
• Trẻ kêu đau nhiều khi di chuyển nhãn cầu hoặc quan sát thấy mắt bị lệch, cử động của mắt không còn linh hoạt và khó hoặc không liếc được mắt.
• Trẻ lớn than phiền bị mờ mắt, nhìn đôi hoặc tỏ ra sợ ánh sáng rõ rệt.

Các dấu hiệu như máu trong mắt, đồng tử biến dạng, giảm hoặc nhìn đôi, chớp sáng, đau khi nhìn ánh sáng và không thể cử động mắt cần được đánh giá cấp cứu.

Dấu hiệu chấn thương đầu đi kèm:

• Trẻ có biểu hiện lờ đờ, khó đánh thức hoặc quấy khóc dữ dội không thể dỗ dành.
• Nôn lặp lại, đặc biệt khi kèm đau đầu, lờ đờ hoặc hành vi bất thường.
• Trẻ bị co giật, mất thăng bằng, dáng đi xiêu vẹo.
• Có dịch trong hoặc máu chảy ra từ lỗ mũi hoặc tai.
• Vết bầm tím xuất hiện ở cả hai bên mắt hoặc nhận thấy vùng xương sọ quanh hốc mắt có vùng đầu hoặc xương quanh mắt lõm, biến dạng rõ.

4. Những việc không nên làm khi trẻ bị ngã sưng mắt

Vùng mắt của trẻ rất nhạy cảm. Một số thói quen chăm sóc theo kinh nghiệm truyền miệng có thể có thể gây kích ứng, bỏng da, làm sưng đau tăng hoặc trì hoãn việc khám.

• Không chườm nóng trong 24–48 giờ đầu vì có thể làm vùng bầm sưng khó chịu hơn: Việc dùng nhiệt độ cao hoặc các chất có tính nóng tác động vào vết thương trong 48 giờ đầu sẽ làm các mạch máu càng giãn rộng, kích thích máu tụ nhiều khiến mắt bé sưng to hơn. Dầu gió hay mật gấu cũng có thể gây có thể gây kích ứng da, kết mạc hoặc giác mạc nếu chảy vào mắt.
• Lăn trứng gà nóng quá sớm: Không có bằng chứng lăn trứng giúp vết bầm tan nhanh; trứng hoặc khăn quá nóng có thể gây bỏng da.
• Tự ý nhỏ các loại thuốc nhỏ mắt cho trẻ: Không tự nhỏ thuốc kháng sinh, thuốc chứa corticoid, thuốc gây tê hoặc dùng lại đơn thuốc cũ. Việc dùng thuốc sai có thể che lấp triệu chứng, làm chậm lành tổn thương giác mạc hoặc gây tác dụng phụ. Chỉ sử dụng thuốc sau khi bác sĩ xác định loại chấn thương.
• Đắp các loại lá thuốc dân gian: Không đắp lá, bã trà hoặc sản phẩm không rõ thành phần lên vùng mắt. Các nguyên liệu này không điều trị được tổn thương và có thể gây nhiễm bẩn hoặc kích ứng.

5. Theo dõi tại nhà khi trẻ chỉ bị bầm sưng mô mềm nhẹ

Chỉ theo dõi tại nhà khi trẻ tỉnh táo, hành vi bình thường, tự mở mắt, nhìn rõ, vận động mắt bình thường và không có dấu hiệu cấp cứu. Sau khi đã thực hiện các bước sơ cứu ban đầu, quá trình theo dõi tại nhà trong 1 – 2 ngày tiếp theo cũng rất quan trọng:

• Duy trì chườm lạnh: Trong 24 – 48 giờ đầu, cha mẹ có thể tiếp tục chườm lạnh cho bé khoảng 3 – 4 lần/ngày (mỗi lần 10 – 15 phút) để hỗ trợ giảm đau và sưng mô mềm.
• Cân nhắc chườm ấm sau 48 giờ: Sau 48 giờ, khi các mạch máu tổn thương đã dần ổn định và vết sưng không còn tiến triển to thêm, cha mẹ có thể chuyển sang chườm ấm nhẹ nhàng bằng khăn thấm nước ấm để có thể giúp trẻ dễ chịu và hỗ trợ quá trình vết bầm tự giảm.
• Cho trẻ nghỉ ngơi hợp lý: Cho trẻ nghỉ ngơi và tránh chạy nhảy, thể thao hoặc hoạt động có nguy cơ va chạm lại trong thời gian đầu. Nếu trẻ đau đầu, chóng mặt, buồn nôn hoặc nhạy cảm với ánh sáng sau cú ngã, nên giảm các hoạt động làm triệu chứng tăng và đưa trẻ đi khám.
• Bổ sung dinh dưỡng đầy đủ: Cho trẻ ăn uống bình thường, đủ nước và cân đối theo nhu cầu. Không cần tự bổ sung vitamin hoặc thực phẩm chức năng để điều trị vết sưng, bầm.

6. Các câu hỏi thường gặp khi trẻ bị ngã sưng mắt

6.1. Bé bị ngã sưng mắt và bầm tím quanh mắt có nguy hiểm không?

Bầm quanh mắt có thể chỉ là tổn thương mô mềm nếu trẻ vẫn tỉnh táo, nhìn rõ, vận động mắt bình thường và không đau nhiều. Vết bầm thường đổi màu rồi giảm dần trong khoảng 1–3 tuần. Tuy nhiên, bầm ít hay nhiều không đủ để loại trừ tổn thương bên trong mắt hoặc chấn thương đầu. Bầm quanh mắt không biến chứng thường cải thiện trong khoảng hai đến ba tuần.

6.2. Làm sao để biết mắt bé bị ngã có ảnh hưởng đến thị lực bên trong không?

Ở trẻ đã biết nói, có thể hỏi xem trẻ có nhìn mờ, nhìn đôi hoặc đau khi liếc mắt không. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể quan sát khả năng nhìn theo đồ vật, với tay chính xác, phản ứng với ánh sáng và tình trạng lé mới xuất hiện. Những cách này chỉ giúp phát hiện bất thường, không loại trừ tổn thương thị lực một mắt. Nếu nghi ngờ, trẻ cần được khám.

6.3. Có nên cho bé chụp X-quang hoặc CT ngay sau khi ngã đập mắt không?

Không phải trẻ nào bị sưng quanh mắt sau ngã cũng cần chụp. Bác sĩ quyết định dựa trên cơ chế chấn thương, thị lực, vận động mắt, mức độ đau, dấu hiệu chấn thương đầu và nghi ngờ gãy hốc mắt. Khi cần đánh giá tổn thương hốc mắt do chấn thương, CT thường cung cấp thông tin tốt hơn X-quang thông thường.

Theo tiêu chí hình ảnh của American College of Radiology, CT hốc mắt không cản quang thường là lựa chọn phù hợp ban đầu khi trẻ giảm thị lực do chấn thương và nghi tổn thương hốc mắt; X-quang hốc mắt thường không phù hợp.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Khi trẻ có biểu hiện chấn thương mắt bất thường, cha mẹ cần đưa bé đến gặp bác sĩ chuyên khoa Mắt hoặc Nhi khoa để được hướng dẫn xử trí phù hợp.

Khi bé bị ngã sưng mắt đòi hỏi sự bình tĩnh và xử lý đúng cách của phụ huynh. Nếu trẻ nhìn mờ, nhìn đôi, đau khi liếc mắt, không tự mở được mắt, nôn lặp lại, lờ đờ hoặc có biểu hiện bất thường sau khi ngã, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay. Với tình trạng bầm sưng ổn định nhưng chưa cải thiện, phụ huynh có thể liên hệ Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được hướng dẫn thăm khám.