Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber: Dấu hiệu, điều trị

Bệnh thần kinh thị giác di truyền leber là bệnh hiếm gặp, thường gây giảm thị lực trung tâm không đau ở thanh thiếu niên hoặc người trưởng thành trẻ, đặc biệt ở nam giới. Bệnh thường ảnh hưởng một mắt trước rồi đến mắt còn lại trong vài tuần hoặc vài tháng. Người xuất hiện giảm thị lực trung tâm, rối loạn màu sắc hoặc có tiền sử gia đình bên ngoại mắc bệnh cần được khám sớm và tư vấn xét nghiệm di truyền.

1. Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber là gì?

Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber, tên tiếng Anh là Leber Hereditary Optic Neuropathy (LHON), là bệnh thần kinh thị giác di truyền hiếm gặp. Bệnh gây tổn thương tế bào hạch võng mạc và các sợi tạo nên dây thần kinh thị giác, từ đó làm suy giảm thị lực trung tâm.

LHON kinh điển thường liên quan đến biến thể gây bệnh trong DNA ty thể, làm rối loạn quá trình tạo năng lượng của tế bào. Các tế bào hạch võng mạc có nhu cầu năng lượng cao nên đặc biệt dễ bị ảnh hưởng.

Không nên sử dụng thuật ngữ “viêm thị thần kinh Leber” vì LHON không phải là một quá trình viêm điển hình. Bệnh khác với viêm dây thần kinh thị giác do mất myelin, mặc dù cả hai đều có thể gây giảm thị lực và rối loạn khả năng nhận biết màu sắc.

2. Triệu chứng bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber

LHON thường gây giảm thị lực bán cấp, nghĩa là thị lực suy giảm trong vài ngày đến vài tuần. Bệnh thường không gây đau và có thể ảnh hưởng một mắt trước rồi đến mắt còn lại.

2.1. Giảm thị lực trung tâm không đau

Đây là biểu hiện nổi bật của LHON. Người bệnh nhìn mờ ở vùng trung tâm, dẫn đến khó đọc chữ, nhận diện khuôn mặt hoặc quan sát chi tiết nhỏ.

Thị lực có thể giảm nhanh trong vài ngày hoặc vài tuần nhưng thường không đau khi cử động mắt. Tuy nhiên, không thể chẩn đoán LHON chỉ dựa vào dấu hiệu “giảm thị lực không đau”.

2.2. Một mắt giảm thị lực trước, mắt còn lại bị ảnh hưởng sau

LHON thường khởi phát ở một mắt. Mắt còn lại có thể xuất hiện triệu chứng sau vài tuần hoặc vài tháng. Một số người bị giảm thị lực cả hai mắt gần như đồng thời.

2.3. Điểm mù trung tâm hoặc cạnh trung tâm

Người bệnh có thể thấy một vùng mờ hoặc tối nằm giữa tầm nhìn. Khi bệnh tiến triển, vùng khuyết thị trường có thể mở rộng và ảnh hưởng rõ đến khả năng đọc, nhận diện khuôn mặt và quan sát chi tiết.

Thị trường ngoại vi thường được bảo tồn tương đối, nhưng mức độ bảo tồn khác nhau giữa từng người. Không nên khẳng định người bệnh chắc chắn vẫn có thể tự di chuyển hoặc định hướng an toàn.

2.4. Giảm khả năng nhận biết màu sắc

Người bệnh có thể thấy màu sắc nhạt hơn hoặc khó phân biệt, thường ảnh hưởng rõ đến hệ màu đỏ – xanh lá. Rối loạn màu sắc có thể xuất hiện sớm và đi kèm giảm thị lực trung tâm.

2.5. Giảm độ tương phản

Người bệnh có thể khó phân biệt vật thể với nền xung quanh, khó đọc chữ màu nhạt hoặc nhìn trong điều kiện thiếu sáng. Giảm độ tương phản ảnh hưởng đến sinh hoạt ngay cả khi người bệnh vẫn nhận biết được một số vật thể lớn.

2.6. LHON có gây đau mắt hoặc đỏ mắt không?

LHON thường không gây đau mắt, đỏ mắt hoặc sợ ánh sáng. Nếu giảm thị lực đi kèm đau khi cử động mắt, mắt đỏ, đau dữ dội hoặc buồn nôn, bác sĩ cần đánh giá các nguyên nhân khác như viêm dây thần kinh thị giác, viêm trong mắt hoặc glôcôm góc đóng cấp.

Mọi trường hợp giảm thị lực mới xuất hiện đều cần được khám sớm, không nên tự phân biệt LHON với viêm dây thần kinh thị giác tại nhà.

3. Các giai đoạn của bệnh LHON

Dựa trên thời gian từ khi xuất hiện triệu chứng, LHON có thể được chia thành giai đoạn không triệu chứng, bán cấp, động và mạn tính.

3.1. Giai đoạn người mang gen chưa có triệu chứng

Người mang biến thể gây LHON có thể vẫn có thị lực bình thường và không nhận thấy bất kỳ triệu chứng nào. Một số người có thể xuất hiện thay đổi rất nhẹ về màu sắc, độ tương phản, mạch máu quanh gai thị hoặc độ dày lớp sợi thần kinh trên OCT nhưng chưa ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt.

Mang biến thể gây LHON không đồng nghĩa chắc chắn sẽ bị giảm thị lực. Nguy cơ biểu hiện bệnh phụ thuộc vào giới tính, tuổi, loại biến thể, đặc điểm gia đình và các yếu tố môi trường.

3.2. Giai đoạn bán cấp

Giai đoạn bán cấp được tính trong vòng dưới sáu tháng kể từ khi xuất hiện triệu chứng. Người bệnh thường giảm thị lực trung tâm, rối loạn màu sắc và xuất hiện điểm mù trung tâm hoặc cạnh trung tâm.

Khám đáy mắt có thể ghi nhận giãn, ngoằn ngoèo các mạch máu nhỏ quanh gai thị và dày lớp sợi thần kinh tạo hình ảnh giả phù gai thị. Tuy nhiên, đáy mắt vẫn có thể chưa biểu hiện bất thường rõ ở một số người.

3.3. Giai đoạn động

Giai đoạn động kéo dài từ 6–12 tháng sau khởi phát. Thị lực và thị trường có thể tiếp tục thay đổi, đồng thời lớp sợi thần kinh võng mạc bắt đầu mỏng dần do mất sợi trục.

Nếu ban đầu chỉ một mắt bị ảnh hưởng, mắt còn lại thường đã xuất hiện triệu chứng trước hoặc trong giai đoạn này.

3.4. Giai đoạn mạn tính

Giai đoạn mạn tính được xác định khi bệnh đã kéo dài trên 12 tháng. Gai thị có thể nhạt màu do teo dây thần kinh thị giác. Chụp cắt lớp quang học OCT thường ghi nhận lớp sợi thần kinh võng mạc và lớp tế bào hạch bị mỏng.

Thị lực thường ổn định ở mức thấp, nhưng khả năng cải thiện khác nhau tùy biến thể gây bệnh, tuổi khởi phát và từng người. Nếu có cải thiện, thị lực cũng không phải lúc nào phục hồi hoàn toàn.

4. Nguyên nhân gây bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber

LHON kinh điển chủ yếu liên quan đến các biến thể gây bệnh trong DNA ty thể. Những biến thể này làm suy giảm hoạt động của chuỗi hô hấp tế bào, đặc biệt là phức hợp I, dẫn đến thiếu hụt năng lượng và tăng stress oxy hóa.

4.1. Vì sao dây thần kinh thị giác bị tổn thương?

Ty thể tạo ra phần lớn năng lượng cần thiết cho hoạt động của tế bào. Tế bào hạch võng mạc và bó sợi thần kinh nối từ hoàng điểm đến gai thị có nhu cầu năng lượng cao nên đặc biệt nhạy cảm với rối loạn chức năng ty thể.

Khi các tế bào hạch võng mạc bị tổn thương và mất dần, tín hiệu từ võng mạc không thể được truyền đầy đủ đến não, dẫn đến điểm mù trung tâm và suy giảm thị lực.

4.2. Ba biến thể DNA ty thể thường gặp

Khoảng 90% người mắc LHON mang một trong ba biến thể DNA ty thể thường gặp:

• m.11778G>A trong MT-ND4.
• m.3460G>A trong MT-ND1.
• m.14484T>C trong MT-ND6.

Tỷ lệ từng biến thể khác nhau giữa các quần thể. Xét nghiệm thường bắt đầu với ba biến thể này, sau đó có thể mở rộng sang giải trình tự DNA ty thể hoặc bảng gen nếu nghi ngờ lâm sàng vẫn cao.

4.3. Vì sao người mang biến thể có thể không phát bệnh?

LHON có tính thấm không hoàn toàn. Điều này có nghĩa là một người có thể mang biến thể gây bệnh nhưng không bị giảm thị lực trong suốt cuộc đời.

Khả năng biểu hiện bệnh chịu ảnh hưởng của giới tính, tuổi, loại biến thể, tỷ lệ DNA ty thể mang biến thể, đặc điểm di truyền của gia đình và yếu tố môi trường. Nam giới có nguy cơ biểu hiện thị lực cao hơn nữ giới, nhưng nữ giới vẫn có thể phát bệnh.

Kết quả xét nghiệm dương tính không dự đoán chính xác thời điểm khởi phát, mức độ giảm thị lực hoặc khả năng phục hồi của từng người.

5. Bệnh Leber di truyền như thế nào?

LHON kinh điển do biến thể DNA ty thể được di truyền theo dòng mẹ. Người phụ nữ mang biến thể có thể truyền DNA ty thể mang biến thể cho các con, bất kể con trai hay con gái. Người nam mang biến thể DNA ty thể gây LHON không truyền biến thể này cho con. Tuy nhiên, con gái mang biến thể có thể tiếp tục truyền cho thế hệ sau.

Việc nhận biến thể không đồng nghĩa chắc chắn sẽ phát bệnh. Tuổi khởi phát, mức độ giảm thị lực và nguy cơ biểu hiện khác nhau giữa các thành viên trong cùng gia đình.

Một số bệnh thần kinh thị giác có biểu hiện giống LHON hiếm gặp có thể liên quan đến gen trong nhân tế bào và tuân theo kiểu di truyền khác. Vì vậy, bác sĩ cần dựa trên kết quả xét nghiệm cụ thể trước khi tư vấn nguy cơ cho gia đình.

6. Ai có nguy cơ biểu hiện bệnh LHON?

Không phải tất cả người mang biến thể gây LHON đều sẽ giảm thị lực. Một số yếu tố có thể liên quan đến nguy cơ biểu hiện bệnh gồm:

• Người có tiền sử gia đình bên ngoại mắc LHON: Người có mẹ hoặc người thân bên ngoại mang biến thể DNA ty thể gây bệnh có nguy cơ mang cùng biến thể.
• Nam giới trẻ mang biến thể: LHON thường biểu hiện ở nam giới nhiều hơn nữ giới và hay khởi phát trong tuổi thanh thiếu niên hoặc người trưởng thành trẻ. Tuy nhiên, bệnh vẫn có thể xuất hiện ở trẻ em, nữ giới và người lớn tuổi.
• Hút thuốc: Hút thuốc có liên quan đến nguy cơ mất thị lực cao hơn ở người mang biến thể LHON. Người mang biến thể nên ngừng hút thuốc và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc.
• Uống nhiều rượu: Người mang biến thể nên hạn chế rượu và tránh uống lượng lớn trong thời gian ngắn. Rượu không phải nguyên nhân duy nhất và mức độ nguy cơ còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.
• Thuốc hoặc chất gây độc ty thể: Một số thuốc, hóa chất công nghiệp hoặc độc chất có thể ảnh hưởng đến chức năng ty thể. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng còn hạn chế. Người bệnh không được tự ngừng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ điều trị.

7. Bệnh thần kinh thị giác Leber được chẩn đoán như thế nào?

Chẩn đoán LHON cần kết hợp biểu hiện lâm sàng, khám mắt, tiền sử gia đình và xét nghiệm di truyền. Không nên chẩn đoán hoặc loại trừ bệnh chỉ dựa vào một kết quả xét nghiệm đơn lẻ.

• Khám thị lực và màu sắc: Bác sĩ đánh giá thị lực trung tâm, khả năng nhận biết màu sắc và độ tương phản của từng mắt.
• Đo thị trường: Thường ghi nhận điểm mù trung tâm hoặc cạnh trung tâm.
• Khám đáy mắt: Có thể phát hiện giãn mạch quanh gai thị, giả phù gai thị hoặc teo gai thị tùy giai đoạn. Đáy mắt bình thường ở giai đoạn sớm không loại trừ LHON.
• Chụp cắt lớp quang học OCT: Giúp đánh giá lớp sợi thần kinh võng mạc và lớp tế bào hạch. Độ dày có thể tăng ở giai đoạn sớm rồi giảm ở giai đoạn mạn tính.
• Xét nghiệm di truyền: Thường bắt đầu với ba biến thể mtDNA phổ biến gồm m.11778G>A, m.3460G>A và m.14484T>C. Nếu kết quả âm tính nhưng nghi ngờ vẫn cao, bác sĩ có thể chỉ định giải trình tự mtDNA hoặc bảng gen mở rộng.
• Kết quả biến thể chưa rõ ý nghĩa: Việc phát hiện một biến thể chưa xác định rõ ý nghĩa lâm sàng không đủ để khẳng định người bệnh mắc LHON.
• Loại trừ nguyên nhân khác: Tùy biểu hiện, bác sĩ có thể chỉ định MRI, xét nghiệm máu hoặc thăm dò thần kinh để loại trừ viêm dây thần kinh thị giác, bệnh mất myelin, thiếu dinh dưỡng, độc chất, chèn ép và các bệnh thần kinh thị giác di truyền khác.

Người bệnh và các thành viên có nguy cơ trong gia đình nên được tư vấn di truyền trước và sau xét nghiệm.

8. Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber có chữa được không?

Hiện chưa có phương pháp nào bảo đảm phục hồi hoàn toàn thị lực cho tất cả người mắc LHON. Việc điều trị và hỗ trợ cần được cá thể hóa theo giai đoạn bệnh, biến thể gây bệnh, tuổi và chức năng thị giác.

8.1. Điều trị bằng idebenone

Idebenone là thuốc tác động lên quá trình tạo năng lượng của ty thể. Thuốc đã được phê duyệt tại một số khu vực, trong đó có Liên minh châu Âu, để điều trị suy giảm thị lực do LHON ở người lớn và thanh thiếu niên từ 12 tuổi.

Idebenone không chữa khỏi LHON và không bảo đảm cải thiện thị lực ở mọi người. Việc chỉ định, thời điểm bắt đầu và thời gian điều trị phải do bác sĩ có kinh nghiệm về LHON quyết định. Người bệnh không nên tự mua idebenone hoặc sử dụng sản phẩm chống oxy hóa thay thế.

8.2. Loại bỏ yếu tố nguy cơ

Người mắc LHON hoặc mang biến thể gây bệnh nên ngừng hút thuốc, tránh khói thuốc và hạn chế uống rượu. Nếu đang sử dụng thuốc có khả năng ảnh hưởng đến ty thể, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ, không được tự ý ngừng điều trị.

8.3. Phục hồi chức năng thị giác

Kính phóng đại, phần mềm đọc màn hình, thiết bị trợ thị, điều chỉnh ánh sáng và huấn luyện định hướng có thể giúp người bệnh duy trì học tập, công việc và sinh hoạt.

Người bệnh nên được giới thiệu đến đơn vị phục hồi chức năng thị giác khi thị lực trung tâm ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống.

8.4. Tư vấn di truyền và đánh giá gia đình

Tư vấn di truyền giúp người bệnh hiểu kiểu di truyền, nguy cơ đối với thành viên bên ngoại và giới hạn của xét nghiệm. Thành viên gia đình không nên tự dùng idebenone để phòng bệnh khi chưa có chỉ định.

8.5. Liệu pháp gen

Liệu pháp gen cho LHON đã và đang được nghiên cứu, đặc biệt đối với biến thể m.11778G>A trong MT-ND4. Tuy nhiên, đây chưa phải phương pháp điều trị thường quy được áp dụng rộng rãi trên toàn cầu.

Tình trạng phê duyệt và khả năng tiếp cận có thể thay đổi theo từng quốc gia và thời điểm. Người bệnh chỉ nên tham gia thử nghiệm lâm sàng đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt và không nên tin vào quảng cáo cam kết phục hồi thị lực bằng liệu pháp gen.

9. Câu hỏi thường gặp về bệnh Leber

9.1. Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber có gây mù không?

LHON có thể gây suy giảm thị lực trung tâm nghiêm trọng. Nhiều người bệnh gặp khó khăn khi đọc, nhận diện khuôn mặt hoặc làm công việc cần nhìn chi tiết. Thị trường ngoại vi thường được bảo tồn tương đối nhưng không nên xem đây là căn cứ khẳng định người bệnh vẫn có thể lái xe hoặc di chuyển an toàn.

9.2. Bệnh Leber có chữa được không?

Hiện chưa có phương pháp bảo đảm chữa khỏi hoặc phục hồi hoàn toàn thị lực cho mọi người mắc LHON. Idebenone có thể được bác sĩ chỉ định trong một số trường hợp nhưng hiệu quả không đồng đều. Phục hồi chức năng thị giác và thiết bị trợ thị vẫn có vai trò quan trọng.

9.3. Người cha mắc LHON có truyền cho con không?

Đối với LHON kinh điển do biến thể DNA ty thể, người cha không truyền biến thể này cho con. Tuy nhiên, một số bệnh thần kinh thị giác có biểu hiện giống LHON hiếm gặp có thể liên quan đến gen nhân và có kiểu di truyền khác. Cần dựa vào kết quả xét nghiệm cụ thể để tư vấn.

9.4. Trẻ em có mắc bệnh LHON không?

Có, nhưng ít gặp hơn so với thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ. Trẻ giảm thị lực trung tâm không đau cần được khám để loại trừ nhiều nguyên nhân khác. Không nên chẩn đoán LHON chỉ dựa vào tuổi, giới tính hoặc tiền sử gia đình.

9.5. Idebenone có chữa khỏi bệnh Leber không?

Không. Idebenone có thể hỗ trợ cải thiện hoặc ổn định chức năng thị giác ở một số người nhưng không tái tạo hoàn toàn dây thần kinh đã bị tổn thương. Thuốc cần được bác sĩ có kinh nghiệm về LHON chỉ định và theo dõi.

Nội dung trong bài mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, xét nghiệm di truyền hoặc điều trị trực tiếp từ bác sĩ. Người bệnh không nên tự mua idebenone, thực phẩm bổ sung hoặc tham gia liệu pháp gen chưa được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber thường gây giảm thị lực trung tâm không đau và có thể ảnh hưởng lần lượt đến hai mắt. Người xuất hiện giảm thị lực mới, điểm mù trung tâm hoặc rối loạn màu sắc cần được khám sớm để loại trừ LHON và các nguyên nhân có thể điều trị khác.