Võng mạc là lớp màng thần kinh nằm ở đáy mắt, có vai trò tiếp nhận ánh sáng và truyền tín hiệu thị giác về não. Đây là bộ phận quyết định khả năng nhìn thấy của mắt. Khi võng mạc bị tổn thương, thị lực có thể suy giảm nặng, thậm chí dẫn đến mù lòa nếu không được phát hiện kịp thời. Cùng Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hoà tìm hiểu sâu hơn về võng mạc là gì và các bệnh lý liên quan nhé!

1. Võng mạc là gì?

Võng mạc (retina) là một lớp mô rất mỏng nằm ở mặt trong cùng của nhãn cầu, có vai trò như “màn hình tiếp nhận hình ảnh” của mắt. Tại đây tập trung các tế bào cảm thụ ánh sáng, gồm tế bào que (giúp nhìn trong điều kiện thiếu sáng) và tế bào nón (giúp phân biệt màu sắc và nhìn rõ chi tiết).

Khi ánh sáng đi vào mắt và chiếu lên võng mạc, các tế bào này sẽ chuyển ánh sáng thành tín hiệu điện. Những tín hiệu này được truyền theo dây thần kinh thị giác lên não, nơi chúng được xử lý và tạo thành hình ảnh mà chúng ta nhìn thấy.

Võng mạc là lớp màng trong suốt; màu đỏ cam quan sát được khi soi đáy mắt xuất phát từ ánh phản xạ của lớp hắc mạc giàu mạch máu nằm bên dưới. Võng mạc giữ vai trò quyết định đối với thị lực, do đó khi cấu trúc này bị tổn thương, người bệnh có thể nhìn mờ, giảm thị lực nặng hoặc thậm chí mù lòa.

2. Cấu tạo và cơ chế hoạt động của võng mạc

Về cơ bản, võng mạc hoạt động như một “bộ cảm biến hình ảnh sinh học”. Ánh sáng sau khi đi qua giác mạc và thủy tinh thể sẽ chiếu lên võng mạc, kích thích các tế bào cảm thụ ánh sáng. Những tế bào này sẽ chuyển ánh sáng thành tín hiệu điện, sau đó truyền theo dây thần kinh thị giác lên trung tâm thị giác ở vỏ não để phân tích và hình thành hình ảnh hoàn chỉnh.

Thành phần quan trọng nhất của võng mạc là các tế bào quang cảm thụ, gồm hai loại chính: tế bào hình que và tế bào hình nón.

• Tế bào hình que: Đây là loại tế bào rất nhạy cảm với ánh sáng, giúp mắt nhìn tốt trong điều kiện ánh sáng yếu hoặc ban đêm. Tế bào hình que cũng đảm nhiệm thị lực ngoại vi và cho phép mắt nhận biết hình ảnh ở dạng đen và trắng.
• Tế bào hình nón: Tế bào hình nón chịu trách nhiệm cho thị lực chi tiết và khả năng phân biệt màu sắc. Chúng tập trung nhiều nhất tại hoàng điểm (điểm vàng), vùng trung tâm của võng mạc. Nhờ hoàng điểm, mắt có thể nhìn rõ các chi tiết nhỏ như chữ viết, khuôn mặt và các vật thể ở ngay trước mắt.

Sự phối hợp hoạt động của các tế bào hình que và hình nón giúp mắt có thể nhìn rõ trong nhiều điều kiện ánh sáng khác nhau, đồng thời đảm bảo khả năng nhìn màu sắc và chi tiết chính xác.

3. Tại sao võng mạc được xem là bộ phận quan trọng nhất?

• Võng mạc là nơi trực tiếp tiếp nhận ánh sáng và chuyển thành tín hiệu thần kinh, giúp não bộ nhận biết hình ảnh. Không có võng mạc, mắt không thể nhìn thấy.
• Võng mạc quyết định độ rõ nét, màu sắc và tầm nhìn nhờ vai trò của hoàng điểm và các tế bào cảm quang.
• Tổn thương võng mạc thường gây giảm thị lực nặng hoặc mù lòa, ngay cả khi các bộ phận khác của mắt vẫn bình thường.
• Tế bào võng mạc rất khó phục hồi, nên bệnh lý võng mạc thường để lại di chứng lâu dài nếu không phát hiện sớm.

4. Các bệnh lý võng mạc thường gặp

Khi võng mạc bị tổn thương, thị lực có thể giảm từ từ hoặc mất đột ngột, thậm chí mù lòa không hồi phục nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Dưới đây là các bệnh võng mạc thường gặp nhất trong thực hành lâm sàng.

4.1. Bệnh võng mạc tiểu đường

Đây là biến chứng vi mạch máu nguy hiểm của bệnh đái tháo đường, xảy ra do đường huyết tăng cao kéo dài làm tổn thương các mạch máu nhỏ nuôi võng mạc. Bệnh võng mạc tiểu đường tiến triển âm thầm và là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở người trưởng thành.

Bệnh gồm hai giai đoạn chính:

• Giai đoạn không tăng sinh: xuất hiện vi phình mạch, xuất huyết nhỏ và phù võng mạc. Thị lực có thể chưa giảm rõ, nhưng tổn thương đã bắt đầu.
• Giai đoạn tăng sinh: hình thành các tân mạch bất thường, rất dễ vỡ, gây xuất huyết dịch kính, phù hoàng điểm và có thể dẫn đến bong võng mạc do co kéo.

Bệnh không thể chữa khỏi hoàn toàn nhưng có thể kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm, kết hợp kiểm soát đường huyết, laser võng mạc, tiêm thuốc nội nhãn hoặc phẫu thuật khi cần.

4.2. Màng trước võng mạc

Màng trước võng mạc (màng epiretinal) là một lớp mô mỏng hình thành trên bề mặt võng mạc, thường gặp ở người lớn tuổi hoặc sau viêm, chấn thương, phẫu thuật mắt. Lớp màng này co kéo võng mạc, đặc biệt là vùng hoàng điểm.

Triệu chứng thường là nhìn méo hình, cong đường thẳng hoặc giảm thị lực từ từ. Trường hợp nhẹ có thể chỉ theo dõi định kỳ; trường hợp ảnh hưởng nhiều đến thị lực có thể cần phẫu thuật bóc màng.

4.3. Thoái hóa điểm vàng

Thoái hóa điểm vàng là bệnh lý ảnh hưởng trực tiếp đến hoàng điểm – vùng trung tâm của võng mạc, nơi quyết định thị lực tinh tế (đọc chữ, nhận diện khuôn mặt). Bệnh thường gặp ở người lớn tuổi.

Có hai thể chính:

• Thể khô: tiến triển chậm, do lắng đọng chất thải và thoái hóa tế bào võng mạc.
• Thể ướt: nguy hiểm hơn, do tân mạch phát triển bất thường gây rò rỉ dịch và máu, làm giảm thị lực nhanh.

Để phát hiện sớm thoái hóa điểm vàng, người trên 50 tuổi có thể tự kiểm tra tại nhà bằng lưới Amsler (bảng ô vuông). Nếu khi nhìn vào tâm lưới thấy các đường thẳng bị cong, đứt hoặc mờ đi, đó là dấu hiệu cảnh báo hoàng điểm đang có vấn đề.

4.4. Lỗ hoàng điểm

Lỗ hoàng điểm là tình trạng xuất hiện một lỗ nhỏ tại trung tâm hoàng điểm, thường do quá trình lão hóa dịch kính gây co kéo võng mạc. Bệnh gặp nhiều ở người trung niên và cao tuổi.

Người bệnh thường thấy nhìn mờ, hình ảnh bị biến dạng hoặc có điểm đen ở trung tâm tầm nhìn. Nếu được chẩn đoán sớm, phẫu thuật dịch kính có thể giúp cải thiện đáng kể thị lực.

4.5. Bong võng mạc

Bong võng mạc là tình trạng các lớp võng mạc bị tách rời khỏi lớp biểu mô sắc tố phía dưới, làm võng mạc mất nguồn nuôi dưỡng và nhanh chóng suy thoái. Đây là một cấp cứu nhãn khoa.

Bong võng mạc có thể do rách võng mạc, do co kéo (thường gặp ở bệnh võng mạc tiểu đường) hoặc do rò rỉ dịch. Triệu chứng điển hình là thấy chớp sáng, ruồi bay nhiều, màn đen che một phần tầm nhìn. Nếu không điều trị kịp thời, bệnh có thể gây mất thị lực vĩnh viễn.

4.6. Viêm võng mạc sắc tố

Viêm võng mạc sắc tố là bệnh lý võng mạc mang tính di truyền, tiến triển mạn tính. Bệnh gây thoái hóa dần các tế bào cảm thụ ánh sáng, đặc biệt là tế bào que.

Triệu chứng thường khởi phát sớm với nhìn kém trong bóng tối, thu hẹp dần thị trường và cuối cùng ảnh hưởng đến thị lực trung tâm. Hiện chưa có phương pháp điều trị triệt để, chủ yếu theo dõi và hỗ trợ nhằm làm chậm tiến triển bệnh.

4.7. U nguyên bào võng mạc

U nguyên bào võng mạc là bệnh ung thư mắt ác tính phổ biến nhất ở trẻ em. Khối u không chỉ phá hủy thị lực mà còn tiềm ẩn nguy cơ di căn đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Dấu hiệu nhận biết điển hình là tình trạng lác mắt hoặc xuất hiện ánh đồng tử trắng (mắt mèo) khi gặp ánh sáng mạnh. Nếu chẩn đoán sớm, tỷ lệ chữa khỏi và bảo tồn nhãn cầu rất cao nhờ các phương pháp như hóa trị, laser hay áp lạnh.

5. Triệu chứng cho thấy võng mạc mắt đang gặp vấn đề

Các biểu hiện tổn thương võng mạc thường ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thị lực. Mỗi dấu hiệu dưới đây đều mang ý nghĩa cảnh báo riêng và cần được theo dõi cẩn thận:

• Ruồi bay trước mắt: Người bệnh thấy các chấm đen, sợi mảnh, đốm mờ hoặc hình mạng nhện lơ lửng trong tầm nhìn và di chuyển theo ánh mắt.
• Chớp sáng ruồi bay: Cảm giác có tia sáng lóe lên ở rìa mắt, thường rõ hơn khi ở trong tối hoặc khi nhắm mắt.
• Nhìn đường thẳng thấy cong, méo mó: Các đường thẳng như khung cửa, cạnh bàn hoặc dòng chữ bị cong, gợn sóng, méo lệch. Đây là dấu hiệu đặc trưng của tổn thương vùng hoàng điểm.
• Mất một phần vùng nhìn (cảm giác như có rèm che): Xuất hiện mảng tối, bóng mờ hoặc cảm giác như có tấm rèm che một phần tầm nhìn từ trên, dưới hoặc hai bên. 
• Giảm hoặc thay đổi nhận thức màu sắc: Màu sắc nhìn không còn tươi, bị nhạt hoặc sai lệch so với bình thường, khó phân biệt các màu gần giống nhau. 
• Nhìn thấy bóng mờ: Bạn thường xuyên nhìn thấy bóng mờ, hình ảnh chồng lên nhau hoặc nhìn một thành hai, kể cả khi chỉ nhìn bằng một mắt. 
• Mất thị lực ngoại vi: Khả năng nhìn hai bên giảm, dễ va chạm với đồ vật dù nhìn thẳng vẫn còn tương đối rõ. Mất thị lực ngoại vi cho thấy vùng võng mạc xung quanh đang bị ảnh hưởng.
• Mắt nhạy cảm với ánh sáng: Cảm giác chói, khó chịu, mỏi hoặc đau mắt khi tiếp xúc với ánh sáng mạnh, kể cả ánh sáng trong nhà. Đây là dấu hiệu cho thấy võng mạc và các cấu trúc liên quan đang bị kích thích hoặc viêm.

Khi một mắt bị tổn thương, mắt còn lại vẫn nhìn rõ nên bạn dễ bỏ qua dấu hiệu bất thường. Hãy tập che từng mắt để tự kiểm tra mỗi ngày. Bạn sẽ cần đi khám mắt ngay nếu thấy một bên mắt mờ, méo hình hoặc xuất hiện mảng đen.

6. Cách chẩn đoán về bệnh võng mạc

• Soi đáy mắt: Bác sĩ dùng đèn soi chuyên dụng để quan sát trực tiếp võng mạc, gai thị và mạch máu đáy mắt. Phương pháp này giúp phát hiện sớm các bất thường như xuất huyết, phù võng mạc, thoái hóa, tắc mạch hoặc bong võng mạc.
• Chụp ảnh đáy mắt màu / bản đồ võng mạc màu: Ghi lại hình ảnh võng mạc với độ phân giải cao, cho phép đánh giá chi tiết cấu trúc và mức độ tổn thương. Hữu ích trong theo dõi tiến triển bệnh và so sánh trước – sau điều trị.
• Chụp cắt lớp quang học (OCT): Tạo hình ảnh cắt lớp võng mạc tương tự “lát cắt giải phẫu”, giúp phát hiện phù hoàng điểm, teo lớp tế bào thần kinh, màng trước võng mạc hoặc lỗ hoàng điểm ngay cả khi tổn thương còn rất sớm.
• Chụp mạch huỳnh quang: Tiêm thuốc cản quang huỳnh quang vào tĩnh mạch để đánh giá hệ thống mạch máu võng mạc. Phương pháp này giúp xác định tắc mạch, rò rỉ mạch, thiếu máu võng mạc hoặc tân mạch bất thường.

7. Các biện pháp để bảo vệ võng mạc khỏe mạnh

• Khám mắt định kỳ: Nên kiểm tra mắt ít nhất 1 lần/năm, đặc biệt với người trên 40 tuổi hoặc có bệnh nền như tiểu đường, tăng huyết áp, cận thị nặng. Đặc biệt, những người bị cận trên 6 Diop không nên chờ đến khi thấy chớp sáng hay ruồi bay mới đi khám. Người cận thị nặng cần soi đáy mắt giãn đồng tử ít nhất 1 lần/năm để phát hiện sớm vùng võng mạc yếu và can thiệp laser kịp thời, tránh bị bong võng mạc.
• Kiểm soát tốt bệnh lý toàn thân: Giữ ổn định đường huyết, huyết áp và mỡ máu giúp giảm nguy cơ bệnh võng mạc tiểu đường, tắc mạch võng mạc và thoái hóa hoàng điểm.
• Bảo vệ mắt khỏi tia UV: Tia cực tím (UV) từ ánh nắng mặt trời là tác nhân chính làm tăng nguy cơ thoái hóa hoàng điểm và đục thủy tinh thể. Đeo kính chống UV khi ra nắng, hạn chế nhìn màn hình điện tử liên tục. Ánh sáng xanh và tia cực tím có thể làm tăng nguy cơ tổn thương võng mạc về lâu dài.
• Chế độ dinh dưỡng tốt cho mắt: Bổ sung thực phẩm giàu vitamin A, C, E, lutein, zeaxanthin, omega-3 (rau xanh đậm, cà rốt, cá biển, trứng, quả mọng). Dinh dưỡng hợp lý giúp nuôi dưỡng và làm chậm quá trình lão hóa võng mạc.
• Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia: Hút thuốc làm tăng nguy cơ thoái hóa hoàng điểm và tổn thương mạch máu võng mạc. Rượu bia quá mức cũng ảnh hưởng đến tuần hoàn và chức năng thị giác.

Võng mạc giữ vai trò then chốt trong việc tiếp nhận và truyền tải hình ảnh, quyết định trực tiếp đến thị lực của mỗi người. Hiểu rõ võng mạc là gì cũng như các bệnh lý võng mạc giúp bạn chủ động hơn trong việc bảo vệ đôi mắt và phát hiện sớm những bất thường nguy hiểm. Nếu bạn có dấu hiệu nhìn mờ, méo hình, chớp sáng hoặc nghi ngờ bệnh võng mạc, hãy liên hệ Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hoà qua hotline 0846 403 403 để được bác sĩ chuyên khoa tư vấn và điều trị kịp thời nhé.