Dịch kính là chất trong suốt dạng gel nằm bên trong mắt, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc nhãn cầu và hỗ trợ thị lực. Khi dịch kính bị lão hóa hoặc tổn thương, mắt có thể gặp nhiều vấn đề ảnh hưởng đến khả năng nhìn. Bài viết sau sẽ giúp bạn hiểu rõ dịch kính là gì, chức năng của nó và các biến chứng có thể xảy ra.

1. Dịch kính là gì?

Dịch kính là một khối trong suốt, không màu, dạng gel, nằm giữa thủy tinh thể và võng mạc, chiếm khoảng 4/5 thể tích nhãn cầu. Thành phần của dịch kính chủ yếu là nước, ngoài ra còn có một lượng nhỏ collagen, glycosaminoglycan (chất dạng đường), chất điện giải và protein.

Dịch kính chiếm khoảng 80% thể tích của mắt và đóng vai trò rất quan trọng. Nó giúp duy trì hình dạng ổn định của nhãn cầu, tạo môi trường trong suốt để ánh sáng truyền tới võng mạc, đồng thời hấp thụ và giảm chấn động, góp phần bảo vệ các cấu trúc bên trong mắt.

2. Chức năng chính của dịch kính

• Duy trì hình dạng và cấu trúc của mắt: Dịch kính chiếm phần lớn thể tích nhãn cầu, giúp mắt giữ được hình dạng ổn định. Nhờ đó, thể thủy tinh và võng mạc được cố định đúng vị trí, tạo nền tảng cho hoạt động thị giác bình thường.
• Giúp hình ảnh nhìn thấy rõ nét: Vì có tính trong suốt, dịch kính cho phép ánh sáng đi qua dễ dàng từ thể thủy tinh đến võng mạc, đặc biệt là vùng điểm vàng. Đây là nơi quyết định thị lực trung tâm và khả năng nhìn chi tiết, màu sắc. Ánh sáng sau đó được chuyển thành tín hiệu thần kinh và truyền lên não để tạo thành hình ảnh.
• Giảm chấn động, bảo vệ mắt: Với đặc tính mềm và hơi nhớt, dịch kính hoạt động như một lớp đệm, giúp hấp thụ các lực tác động nhẹ lên nhãn cầu, từ đó hạn chế nguy cơ tổn thương cấu trúc bên trong mắt.
• Duy trì cân bằng oxy trong mắt: Dịch kính góp phần điều hòa sự phân bố oxy trong mắt: nồng độ oxy cao hơn gần võng mạc và thấp hơn gần thể thủy tinh. Sự cân bằng này giúp võng mạc hoạt động hiệu quả và giảm nguy cơ tổn thương do stress oxy hóa.

3. Cấu trúc giải phẫu của dịch kính võng mạc

Về mặt cấu trúc, dịch kính được bao bọc bởi một lớp màng mỏng giàu collagen (còn gọi là màng dịch kính), giúp tách biệt dịch kính với các cấu trúc xung quanh. Đặc điểm quan trọng là dịch kính không đồng nhất: vùng trung tâm loãng hơn như chất lỏng, trong khi vùng ngoại vi đặc hơn, mang tính gel.

Dịch kính tiếp xúc trực tiếp với võng mạc thông qua màng dịch kính. Các sợi collagen giúp neo giữ dịch kính vào võng mạc tại những vị trí bám chắc, bao gồm:

• Đĩa thần kinh thị giác,
• Ora serrata (ranh giới trước của võng mạc),
• Dải Wieger ở mặt sau thủy tinh thể.

Ngoài ra, dịch kính còn bám tương đối chặt vào hoàng điểm, mạch máu võng mạc và bao thủy tinh thể. Chính những điểm bám này có ý nghĩa quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của nhiều bệnh lý dịch kính – võng mạc, đặc biệt khi dịch kính bị co rút hoặc thoái hóa.

Dịch kính không có mạch máu và có thành phần chủ yếu là nước (98–99%). Phần còn lại gồm:

• Các muối và đường,
• Collagen (chủ yếu là collagen type II),
• Glycosaminoglycan, đặc biệt là hyaluronan,
• Các protein đặc hiệu như opticin.

Mạng lưới collagen kết hợp với hyaluronan tạo nên cấu trúc gel, giúp dịch kính vừa đủ đặc để giữ hình dạng nhãn cầu, vừa đủ trong suốt để ánh sáng truyền qua võng mạc.

4. Các biến chứng có thể xảy ra khi dịch kính võng mạc bị tổn thương

Dịch kính đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc và chức năng thị giác. Khi dịch kính bị lão hóa, thoái hóa hoặc tổn thương do bệnh lý hay chấn thương, có thể kéo theo nhiều biến chứng từ nhẹ đến nghiêm trọng, thậm chí ảnh hưởng lâu dài đến thị lực nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời.

4.1. Vẩn đục dịch kính

Theo thời gian, dịch kính dần hóa lỏng, co lại và tách khỏi bề mặt trong của nhãn cầu. Trong quá trình này, các sợi collagen bên trong dịch kính có thể kết tụ thành các cục hoặc sợi nhỏ.

Những cấu trúc này cản trở đường đi của ánh sáng, tạo ra các bóng đổ lên võng mạc. Người bệnh cảm nhận chúng như ruồi bay, chấm đen hoặc sợi mờ trôi lơ lửng trước mắt.

Đáng lưu ý, sự co rút của dịch kính đôi khi tạo lực kéo lên võng mạc, làm tăng nguy cơ rách võng mạc và bong võng mạc, từ đó gây suy giảm thị lực nghiêm trọng. Vì vậy, vẩn đục dịch kính không nên chủ quan và cần được thăm khám mắt định kỳ.

4.2. Xuất huyết dịch kính

Xuất huyết dịch kính xảy ra khi máu rò rỉ vào khoang dịch kính, thường xuất phát từ các mạch máu võng mạc phía sau mắt. Tình trạng này dễ gặp ở người có chấn thương mắt, bệnh lý võng mạc do đái tháo đường hoặc các mạch máu yếu, dễ vỡ.

Trong đa số trường hợp, xuất huyết dịch kính không gây mất thị lực vĩnh viễn. Máu có thể tự hấp thu sau vài tuần đến vài tháng nếu được điều trị và theo dõi đúng cách. Tuy nhiên, nếu xuất huyết đi kèm tổn thương võng mạc, thị lực có thể không hồi phục hoàn toàn như ban đầu.

4.3. Thoái hóa dịch kính

Khi bước vào độ tuổi 40 – 50, dịch kính trong mắt lão hóa dần là hiện tượng bình thường. Vì vậy, việc thỉnh thoảng thấy vài chấm đen nhỏ bay trước mắt thường không đáng lo.

Tuy nhiên, nếu bạn đột ngột thấy rất nhiều đốm đen xuất hiện cùng lúc như “mưa bồ hóng”, hoặc thấy chớp sáng lóe lên giống tia điện, hãy đi khám mắt ngay. Đây có thể là dấu hiệu dịch kính đang co kéo và gây rách võng mạc, cần được kiểm tra sớm để tránh biến chứng nguy hiểm.Rách võng mạc nếu không điều trị kịp thời có thể dẫn đến bong võng mạc, đe dọa thị lực vĩnh viễn.

4.4. Bong dịch kính sau

Bong dịch kính sau là tình trạng dịch kính tách khỏi võng mạc. Biểu hiện thường gặp là ruồi bay và chớp sáng, gây khó chịu nhưng đa phần là lành tính.

Tuy nhiên, ở một số trường hợp, bong dịch kính sau có thể kéo theo các biến chứng nghiêm trọng như rách võng mạc, bong võng mạc, lỗ hoàng điểm hoặc nếp nhăn điểm vàng, từ đó gây giảm thị lực rõ rệt.

Theo đó, nếu thấy chớp sáng kèm “màn đen” che một phần tầm nhìn, cần đi khám ngay lập tức vì có thể là bong võng mạc, đây là một cấp cứu nhãn khoa, thường phải mổ ngay trong 24 – 48 giờ để giữ thị lực.

Về cơ bản, bong dịch kính sau thường là lão hóa bình thường. Tuy nhiên, nếu chớp sáng xuất hiện liên tục hoặc ruồi bay tăng đột ngột, dày như “mưa bồ hóng”, bạn hãy đi khám cấp cứu ngay vì võng mạc lúc này có thể đã bị rách.

4.5. Tăng sinh dịch kính võng mạc

Tăng sinh dịch kính võng mạc là một biến chứng hiếm nhưng rất nghiêm trọng, có thể dẫn đến mất thị lực hoặc mù lòa.

Tình trạng này thường xảy ra sau phẫu thuật bong võng mạc hoặc chấn thương nhãn cầu hở. Khi đó, các tế bào võng mạc tăng sinh bất thường, hình thành mô sẹo. Mô sẹo này co rút, kéo võng mạc bong ra khỏi vị trí bình thường, khiến việc điều trị trở nên phức tạp và tiên lượng thị lực kém.

5. Cách chẩn đoán tình trạng của dịch kính

• Đo thị lực và kiểm tra màu sắc: Đánh giá khả năng nhìn rõ, phát hiện sớm các bất thường về thị lực và cảm nhận màu. Về cơ bản, những người bị cận thị nặng (trên 6 độ) cần đặc biệt chú ý. Ở nhóm này, dịch kính dễ thoái hóa sớm và võng mạc mỏng hơn bình thường, vì vậy nguy cơ gặp các biến chứng liên quan đến dịch kính và võng mạc cao hơn nhiều lần so với người không cận hoặc cận nhẹ.
• Kiểm tra thị trường (lưới Amsler): Giúp phát hiện vùng nhìn bị méo, cong, thiếu hoặc ám điểm; từ đó định hướng các tổn thương ở đáy mắt và vùng trung tâm thị giác.
• Thăm khám đáy mắt sau giãn đồng tử: Tra thuốc làm giãn đồng tử để bác sĩ quan sát rõ dịch kính, võng mạc và dây thần kinh thị giác bằng máy soi đáy mắt hoặc chụp ảnh đáy mắt.
• Đo nhãn áp: Kiểm tra áp lực bên trong mắt nhằm loại trừ các bệnh lý kèm theo (như tăng nhãn áp) có thể ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng của mắt.
• Siêu âm mắt (B-scan): Được dùng khi bác sĩ không thể nhìn rõ đáy mắt do xuất huyết dịch kính nhiều hoặc đục thủy tinh thể. Phương pháp này giúp kiểm tra xem bên trong mắt có bị bong võng mạc hoặc có khối u bất thường hay không.

6. Điều trị dịch kính bằng phương pháp phẫu thuật cắt dịch kính

Phẫu thuật cắt dịch kính là một kỹ thuật phẫu thuật mắt nhằm loại bỏ phần dịch kính bất thường bên trong nhãn cầu. Phương pháp này thường được chỉ định khi dịch kính bị đục, có mảnh vụn, xuất huyết hoặc khi các tổn thương ở võng mạc không thể điều trị hiệu quả bằng phương pháp thông thường.

Trong một số trường hợp, võng mạc bị bong hoặc tổn thương, dịch kính sẽ cản trở việc tiếp cận và xử trí. Khi đó, bác sĩ tiến hành cắt bỏ dịch kính để dễ dàng tiếp cận võng mạc, từ đó thực hiện các can thiệp cần thiết nhằm phục hồi và cố định võng mạc về đúng vị trí.

Ngoài ra, phẫu thuật cắt dịch kính còn giúp bác sĩ tiếp cận điểm vàng – vùng trung tâm của võng mạc đảm nhiệm chức năng nhìn rõ và nhìn chi tiết. Khi dịch kính được loại bỏ, việc điều trị tại điểm vàng trở nên chính xác và hiệu quả hơn.

Như vậy, bài viết đã giúp bạn hiểu rõ dịch kính là gì và nhận biết các biến chứng xảy ra khi dịch kính bị tổn thương Khi xuất hiện các dấu hiệu như ruồi bay, chớp sáng hay giảm thị lực, bạn không nên chủ quan mà cần thăm khám chuyên khoa sớm để phòng ngừa biến chứng nguy hiểm. Nếu bạn cần tư vấn thêm về dịch kính võng mạc hoặc các bệnh lý nhãn khoa, hãy liên hệ Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa qua hotline 0846 403 403 để được hỗ trợ kịp thời.