Nhược thị một mắt thường tiến triển âm thầm nhưng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực của trẻ. Khi đó não bộ ưu tiên sử dụng mắt khỏe và dần ngắt kết nối với mắt yếu, khiến thị lực suy giảm và không thể khôi phục lên 10/10 bằng việc đeo kính. Do mắt còn lại vẫn hoạt động tốt, trẻ thường không nhận ra sự khác biệt khiến phụ huynh bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo. Hãy cùng tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách chữa nhược thị một mắt qua bài viết sau đây.

1. Nhược thị một mắt là gì?

Nhược thị một mắt là một tình trạng suy giảm thị lực đặc biệt, trong đó chỉ có một bên mắt bị yếu đi đáng kể so với mắt còn lại. Trong điều kiện bình thường, não bộ sẽ tiếp nhận và hợp nhất hình ảnh từ cả hai mắt để tạo ra tầm nhìn 3D rõ nét. Tuy nhiên, khi một mắt gặp vấn đề (như lác, viễn/loạn thị nặng), hình ảnh nó gửi về não sẽ bị mờ nhòe hoặc chồng chéo.

Để tránh tình trạng nhìn đôi hoặc hình ảnh gây nhiễu, não bộ sẽ tự động bỏ quên tín hiệu từ mắt yếu, chỉ tập trung sử dụng mắt khỏe hơn. Theo thời gian, các tế bào thần kinh thị giác tương ứng với mắt bị bỏ rơi sẽ ngừng phát triển, dẫn đến nhược thị một mắt. 

Thị lực của mắt nhược thị thường không thể cải thiện hoàn toàn chỉ bằng đeo kính mà cần kết hợp các phương pháp điều trị như che mắt hoặc tập thị giác. 

2. Dấu hiệu nhược thị một mắt

Tình trạng nhược thị một mắt thường diễn ra thầm lặng do mắt khỏe đã “gánh” thay phần việc của mắt yếu. Nếu thấy trẻ có những biểu hiện dưới đây, phụ huynh cần hết sức lưu ý:

• Mờ mắt một bên: Một mắt nhìn kém hơn hẳn, dẫn đến việc trẻ khó ước lượng khoảng cách, dễ vụng về khi chụp hoặc ném đồ vật.
• Mỏi mắt thường xuyên: Mắt phải điều tiết quá mức gây ra tình trạng hay chớp mắt, dụi mắt, nhức đầu sau khi tập trung học tập.
• Lác mắt (Lé): Hai mắt không nằm thẳng hàng, một mắt nhìn thẳng trong khi mắt kia lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới. Mắt nhìn về hai hướng khác nhau khiến não bộ tự động bỏ qua tín hiệu từ mắt bị lệch.
• Sụp mí: Mí mắt che khuất tầm nhìn, ngăn cản ánh sáng đi vào võng mạc, làm suy giảm chức năng thị giác của mắt đó.
• Nheo mắt: Trẻ có thói quen nhắm một mắt hoặc nheo mắt để cố gắng nhìn rõ hơn, dấu hiệu của việc thị lực hai bên không đều.
• Nghiêng đầu, vẹo cổ: Trẻ tự điều chỉnh tư thế đầu để sử dụng bên mắt khỏe hơn, lâu dần gây ảnh hưởng đến cả cột sống và thị lực.

3. Nguyên nhân gây ra nhược thị một mắt

Dưới đây là 3 nhóm nguyên nhân phổ biến nhất gây ra nhược thị ở trẻ mà các bậc phụ huynh cần lưu ý:

3.1. Do bất đồng khúc xạ

Đây là nguyên nhân thường gặp và khó phát hiện nhất vì mắt trẻ nhìn bề ngoài hoàn toàn bình thường. Tình trạng này xảy ra khi độ cận, viễn hoặc loạn giữa hai mắt chênh lệch từ 1.5 đến 2.0 Diop trở lên, khiến não bộ nhận được một hình ảnh rõ nét và một hình ảnh mờ nhòe cùng lúc. Theo đó não sẽ ưu tiên chọn hình ảnh rõ và dần dần dừng nhận tín hiệu từ mắt mờ, dẫn đến nhược thị một mắt.

3.2. Do lác (lé) mắt

Lác mắt là nguyên nhân gây nhược thị dễ nhận biết nhất bằng mắt thường. Hai mắt không cùng nhìn về một hướng (một mắt nhìn thẳng, mắt kia lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới).

Khi hai mắt nhìn về hai hướng khác nhau, não bộ sẽ nhận được hai hình ảnh hoàn toàn khác biệt (gây ra tình trạng nhìn đôi). Để không bị lóa và chóng mặt, não bộ tự động bỏ qua hình ảnh từ mắt bị lác. Nếu không được chỉnh lác sớm, mắt lệch sẽ bị yếu đi và suy giảm thị lực nghiêm trọng.

3.3. Do che khuất tầm nhìn

Đây là dạng nhược thị nghiêm trọng nhất nếu không được can thiệp y khoa kịp thời. Ánh sáng và hình ảnh bị ngăn cản, không thể đi vào đến võng mạc do các rào cản vật lý gây ra các bệnh lý ở mắt như:

• Đục thủy tinh thể bẩm sinh: Thủy tinh thể bị đục khiến ánh sáng bị chặn lại. Thời gian vàng để phẫu thuật là trước 2 tháng tuổi. Nếu để đến vài tuổi mới mổ, nhược thị sẽ cực kỳ sâu và gần như không thể phục hồi
• Sụp mi nặng: Mí mắt sụp xuống che khuất đồng tử (con ngươi).
• Sẹo giác mạc: Do chấn thương hoặc viêm nhiễm từ nhỏ.

Vì không nhận được kích thích ánh sáng, vùng vỏ não thị giác tương ứng với mắt đó sẽ không phát triển, gây ra nhược thị sâu.

4. Nhược thị một mắt có chữa được không?

Nhược thị một mắt hoàn toàn có thể chữa được, đặc biệt trong giai đoạn vàng trước 7 tuổi. Đây là thời điểm hệ thần kinh thị giác đang phát triển, nếu được can thiệp đúng cách trong giai đoạn này, trẻ có cơ hội phục hồi thị lực hoàn toàn 10/10.

Từ 7 – 17 tuổi khả năng chữa khỏi vẫn còn nhưng cần kiên trì và thời gian điều trị dài hơn. Sau lứa tuổi này, khi hệ thần kinh thị giác đã hoàn thiện, khả năng phục hồi sẽ hạn chế dù người bệnh có phẫu thuật hay sử dụng các loại kính đắt tiền. 

Tuy nhiên, bằng các công nghệ tập luyện thị giác hiện đại kết hợp với chỉnh quang tối ưu, người trưởng thành vẫn có thể đạt được những cải thiện đáng kể về độ sắc nét và khả năng phối hợp thị giác so với trước khi điều trị.

Ngoài ra, một số người thường tìm kiếm thông tin về việc mổ nhược thị. Thực tế, phẫu thuật không trực tiếp làm mắt hết nhược thị, nhưng bác sĩ sẽ chỉ định mổ để giải quyết các nguyên nhân gốc rễ như lác (lé), sụp mi hoặc đục thủy tinh thể. Sau khi phẫu thuật loại bỏ các rào cản này, mắt mới có đủ điều kiện để tập luyện phục hồi thị lực.

5. Cách chăm sóc khi bị nhược thị một mắt tại nhà

Dưới đây là cách chăm sóc chuẩn y khoa để giúp mắt lười phục hồi nhanh chóng và hiệu quả nhất:

• Đeo kính gọng đúng số: Với trẻ em bị nhược thị, kính cần được đo bằng phương pháp liệt điều tiết (nhỏ thuốc giãn đồng tử) để xác định chính xác độ khúc xạ. Trẻ nên đeo kính liên tục trong giờ thức để não bộ thích nghi với tín hiệu thị giác rõ ràng. Không cần đeo kính khi ngủ vì không có tác dụng điều trị và có thể gây áp lực lên sống mũi, vành tai.
• Thực hiện bài tập che mắt lành: Sử dụng miếng dán chuyên dụng che mắt khỏe, buộc não bộ phải sử dụng mắt bị nhược thị. Tuy nhiên bạn cần tuân thủ thời gian che mắt theo chỉ định của bác sĩ (thường từ 2–6 tiếng mỗi ngày), không nên tự ý tăng hoặc giảm giờ vì có thể gây đảo ngược nhược thị sang mắt khỏe.
• Tập nhược thị: Trong thời gian che mắt khỏe, hãy khuyến khích trẻ thực hiện các hoạt động đòi hỏi mắt yếu phải tập trung cao độ như tô màu tranh chi tiết, xâu hạt cườm, nhặt hạt đậu, đọc sách, viết chữ…
• Bổ sung thực phẩm bổ mắt: Tăng cường các loại thực phẩm giàu Vitamin A, C, E, Lutein và Omega-3 có trong cá hồi, cà rốt, bí đỏ, rau xanh đậm (cải bó xôi, súp lơ) để nuôi dưỡng võng mạc.
• Kiểm soát thời gian dùng thiết bị điện tử: Dù một số trò chơi hỗ trợ tập nhược thị, nhưng bạn cần đảm bảo trẻ tuân thủ quy tắc 20-20-20 (nhìn 20 phút, nghỉ 20 giây, nhìn xa 20 feet ~ 6m) để tránh mỏi mắt.
• Ánh sáng học tập: Đảm bảo góc học tập của trẻ luôn đầy đủ ánh sáng tự nhiên hoặc ánh sáng đèn chống cận để mắt không phải điều tiết quá mức.
• Lắng nghe phản hồi của trẻ: Nếu trẻ than phiền đau đầu, chóng mặt hoặc thị lực giảm sút đột ngột, bạn cần liên hệ ngay với bác sĩ.
• Tái khám đúng hẹn (3-6 tháng/lần): Bác sĩ cần kiểm tra lại độ khúc xạ và mức độ phục hồi của mắt để điều chỉnh độ kính hoặc thay đổi thời gian che mắt cho phù hợp với tiến triển của trẻ.

Bên cạnh các bài tập thủ công (xâu vòng, nhặt đậu), hiện nay còn áp dụng các phần mềm kích thích thị giác chuyên sâu và các trò chơi điện tử tương tác qua kính lọc sắc. Phương pháp này giúp não bộ học cách phối hợp hai mắt hiệu quả hơn, rút ngắn thời gian điều trị cho trẻ.

6. Câu hỏi thường gặp

6.1. Nhược thị một mắt có bị mù không?

Không. Nhược thị không gây mù hoàn toàn ở cả hai mắt. Tuy nhiên, nếu không được điều trị sớm (thường trước 7 tuổi), tình trạng này có thể dẫn đến giảm thị lực vĩnh viễn ở mắt bị nhược thị. Khi đó, mắt vẫn tiếp nhận hình ảnh nhưng não xử lý tín hiệu thị giác kém nên thị lực không rõ. Vì vậy, dù sau này đeo kính hoặc phẫu thuật, thị lực của mắt nhược thị thường khó đạt mức bình thường.

6.2. Trẻ bị nhược thị có nên xem tivi, điện thoại không?

Trẻ bị nhược thị không cần kiêng hoàn toàn tivi hay điện thoại, nhưng nên hạn chế thời gian nhìn màn hình vì nhìn gần quá lâu dễ khiến mắt mệt và ảnh hưởng đến quá trình điều trị.

Cha mẹ nên khuyến khích trẻ chơi ngoài trời, vận động và nhìn xa. Ngoài ra, các trò như xếp hình, tô màu, lắp ghép cũng giúp tăng khả năng phối hợp tay và mắt, tốt hơn so với việc nhìn màn hình điện thoại trong thời gian dài.

6.3. Nhược thị một mắt có đi nghĩa vụ quân sự được không?

Theo quy định mới nhất, công dân bị nhược thị (mọi mức độ) đều bị chấm điểm 4, 5 hoặc 6 (thuộc sức khỏe loại 4, 5, 6) và thường sẽ được tạm hoãn gọi nhập ngũ vì không đạt tiêu chuẩn sức khỏe loại 1, 2, 3. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào việc kiểm tra thị lực sau khi đã đeo kính tối ưu tại Hội đồng khám sức khỏe quân sự địa phương.

Nhận biết sớm dấu hiệu nhược thị một mắt và can thiệp y khoa kịp thời sẽ là cơ hội để khôi phục thị lực hoàn toàn cho trẻ. Với đội ngũ bác sĩ nhãn khoa giàu kinh nghiệm, Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa cam kết mang đến phác đồ phục hồi thị lực khoa học, an toàn giúp đôi mắt bé lấy lại sự linh hoạt và sáng khỏe vốn có. Liên hệ đặt lịch hẹn khám ngay hôm nay nhé!