Nhược thị có di truyền không luôn là nỗi lo lắng của nhiều bố mẹ đang mắc các tật khúc xạ. Nhược thị không di truyền trực tiếp, nhưng các nguyên nhân dẫn đến tình trạng này như lác mắt, cận hay viễn thị nặng lại có tính chất gia đình rất rõ rệt. Nếu không được tầm soát sớm, những khiếm khuyết thị giác này có thể gây ảnh hưởng đến thị lực của trẻ. Vậy bố mẹ cần làm gì khi trẻ có nguy cơ nhược thị do các rối loạn di truyền? Cùng tìm hiểu cách phòng ngừa hiệu quả qua bài viết sau. 

1. Nhược thị có di truyền không?

Nhược thị không di truyền trực tiếp, nhưng các nguyên nhân dẫn đến nhược thị lại liên quan chặt chẽ đến yếu tố gia đình. Điều này có nghĩa là trẻ không thừa hưởng gen nhược thị, nhưng trẻ có thể thừa hưởng các tình trạng bệnh lý từ bố mẹ như tật khúc xạ nặng, lác mắt (lé),…

Bên cạnh đó, các tình trạng như đục thủy tinh thể hay sụp mí thường có yếu tố di truyền. Khi ánh sáng không thể đi vào mắt ngay từ khi mới sinh, trẻ sẽ đối mặt với tình trạng nhược thị bẩm sinh cực kỳ nghiêm trọng nếu không được can thiệp y tế kịp thời. 

Ngoài yếu tố gia đình, trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, trẻ chậm phát triển cũng có nguy cơ mắc bệnh nhược thị cao hơn so với những trẻ khác.

2. Các rối loạn di truyền làm tăng nguy cơ nhược thị

Mặc dù nhược thị không di truyền trực tiếp, nhưng những nhóm rối loạn di truyền dưới đây chính là những tác nhân gây bệnh hàng đầu:

Lác (lé) mắt: Nếu bố mẹ hoặc anh chị em ruột bị lác, trẻ có nguy cơ cao thừa hưởng sự mất cân bằng ở các cơ vận nhãn. Khi hai mắt không nhìn về một hướng, não bộ sẽ tự động “xóa” hình ảnh từ mắt lệch để tránh nhìn đôi, từ đó dẫn đến nhược thị.

Tật khúc xạ nặng (Cận – Viễn – Loạn): Cấu trúc của nhãn cầu (chiều dài trục nhãn cầu, độ cong giác mạc) thường được quy định bởi gen. Trẻ có cha mẹ bị viễn thị hoặc loạn thị nặng thường có nguy cơ cao mắc các tật này ngay từ nhỏ, gây nguy cơ nhược thị nếu không được đeo kính kịp thời.

Bất đồng khúc xạ: Đây là trạng thái hai mắt có độ cận/viễn/loạn chênh lệch lớn. Yếu tố di truyền có thể khiến cấu trúc của hai mắt phát triển không đồng bộ. Khi đó, não bộ sẽ ưu tiên xử lý hình ảnh từ mắt nhìn rõ hơn và bỏ rơi mắt còn lại, biến nó thành mắt lười.

Các hội chứng di truyền và bệnh lý bẩm sinh:

• Hội chứng Down: Thường đi kèm với tỷ lệ cao mắc các tật khúc xạ nặng và lác mắt.
• Bạch tạng: Ảnh hưởng đến sự phát triển của võng mạc và dây thần kinh thị giác, gây ra tình trạng rung giật nhãn cầu và nhược thị.
• Đục thủy tinh thể bẩm sinh: Nếu gia đình có tiền sử mắc bệnh này, trẻ sinh ra có nguy cơ bị cản trở ánh sáng đi vào võng mạc, dẫn đến nhược thị bẩm sinh cực kỳ nghiêm trọng.

3. Phụ huynh cần làm gì khi trẻ có nguy cơ nhược thị do di truyền?

Khi trẻ thuộc nhóm có nguy cơ cao do tiền sử gia đình, việc chủ động kiểm soát là yếu tố sống còn để ngăn chặn nhược thị tiến triển. Dưới đây là những hành động thiết thực mà phụ huynh cần thực hiện ngay:

• Tầm soát thị lực sớm và định kỳ: Giai đoạn 0-7 tuổi là thời điểm ‘vàng’ phát hiện nhược thị ở trẻ em. Phụ huynh nên đưa bé đi khám định kỳ 6 tháng/lần. Tại đây, bác sĩ bắt buộc nhỏ thuốc liệt điều tiết để loại bỏ “cận thị giả”, xác định chính xác độ thật, giúp điều trị nhược thị ở trẻ em hiệu quả nhất.
• Quan sát kỹ các hành vi nhỏ tại nhà: Bố mẹ cần đặc biệt lưu ý các hành vi, thói quen của trẻ để nhận biết sớm các dấu hiệu đầu tiên. Chẳng hạn như trẻ có thường xuyên nheo mắt/ nghiêng đầu khi xem tivi không, trẻ có hay dụi mắt hoặc sợ ánh sáng không, mắt trẻ có bị lệch khi nhìn tập trung vào một điểm không….
• Tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị (nếu có): Nếu bác sĩ phát hiện trẻ có tật khúc xạ hoặc lác mắt (lé), gia đình cần chú ý cho trẻ đeo kính đúng độ và kiên trì tập luyện để cải thiện mắt lười (tập nhược thị hoặc che mắt theo chỉ định của bác sĩ).
• Tạo môi trường sinh hoạt khoa học cho trẻ: Kiểm soát chặt chẽ thời gian trẻ dùng điện thoại, máy tính bảng để tránh mỏi mắt và rối loạn điều tiết. Đồng thời bố mẹ cần tăng cường hoạt động ngoài trời cho trẻ, ánh sáng tự nhiên và tầm nhìn xa giúp mắt thư giãn và giảm tốc độ tăng độ khúc xạ.
• Chế độ dinh dưỡng cho trẻ: Duy trì chế độ ăn cân bằng cung cấp nguyên liệu thiết yếu để nuôi dưỡng võng mạc và thần kinh thị giác. Bổ sung các thực phẩm chứa vitamin A, C, E (bí đỏ, cam, cà rốt, ớt chuông,…), kẽm và Lutein (các loại rau xanh đậm, trứng) giúp đôi mắt sáng khỏe.
• Bảo vệ mắt khỏi chấn thương: Bất kỳ tổn thương cấu trúc nào cũng có thể dẫn đến suy giảm thị lực và nhược thị thứ phát. Do đó bố mẹ cần nhắc nhở trẻ cẩn thận khi vui chơi, học tập. Sử dụng kính bảo hộ cho trẻ khi tham gia các hoạt động ngoài trời, bơi lội hay môi trường nhiều khói bụi.

4. Câu hỏi thường gặp

4.1. Nhược thị bẩm sinh có chữa được không?

Có, nhược thị bẩm sinh có thể chữa khỏi nếu can thiệp đúng “thời điểm vàng”. Hiệu quả cao nhất là trước 7 tuổi. Tuy nhiên, y học hiện đại chứng minh trẻ đến 12 tuổi vẫn còn cơ hội phục hồi thị lực đáng kể. 

Chìa khóa thành công nằm ở sự phối hợp chặt chẽ giữa kính thuốc đúng độ, liệu pháp che mắt và sự kiên trì của gia đình. Nếu nguyên nhân do đục thủy tinh thể bẩm sinh hoặc sụp mi che khuất tầm nhìn, trẻ cần được phẫu thuật giải phóng trục thị giác trước, sau đó mới kết hợp đeo kính và tập che mắt.

4.2. Phẫu thuật LASIK có chữa được chứng nhược thị không?

Không, phẫu thuật LASIK chỉ có thể điều chỉnh các tật khúc xạ (cận, viễn hoặc loạn thị). Trong khi đó, nhược thị xảy ra do não bộ đã bị “lập trình” để bỏ qua tín hiệu từ mắt yếu trong suốt giai đoạn phát triển. Do đó, sau khi mổ LASIK, dù mắt có thể nhìn rõ hơn, nhưng não bộ vẫn giữ thói quen không sử dụng tín hiệu từ mắt đó, nên thị lực vẫn bị giới hạn.

4.3. Con người sinh ra đã có mắt lười, đúng hay sai?

Sai. Nhược thị không phải là đặc điểm có sẵn khi trẻ mới chào đời. Bản chất của nhược thị là một quá trình phát triển thị giác sai lệch diễn ra trong những năm đầu đời (đặc biệt từ 0–7 tuổi).

Khi một mắt gặp rào cản (do sụp mi, đục thủy tinh thể, lác hoặc tật khúc xạ nặng), não bộ không nhận được hình ảnh rõ nét và dần “ngắt kết nối” với mắt yếu để ưu tiên mắt khỏe. Vì là bệnh lý phát triển, nhược thị hoàn toàn có thể cải thiện hoặc phục hồi tối đa thị lực nếu được phát hiện và can thiệp kịp thời trong “giai đoạn vàng” trước 7 tuổi.

Như vậy, vấn đề nhược thị có di truyền không đã được giải đáp rõ ràng: bệnh không di truyền trực tiếp nhưng các yếu tố rủi ro lại mang tính chất gia đình rất cao. Việc tầm soát sớm ngay khi trẻ còn nhỏ là cách duy nhất để tránh những di chứng thị lực vĩnh viễn về sau. Nếu bạn hoặc người thân có tiền sử mắc các tật về mắt, hãy liên hệ ngay Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa. Với đội ngũ bác sĩ trên 30 năm kinh nghiệm, chúng tôi sẽ giúp bé thăm khám kỹ lưỡng và xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả nhất trong “giai đoạn vàng” của trẻ.