Viêm kết mạc mùa xuân: Dấu hiệu và cách phòng tránh hiệu quả

Viêm kết mạc mùa xuân là bệnh viêm dị ứng mắt mạn tính, tái phát, thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên. Bệnh gây ngứa mắt, đỏ mắt, chảy nước mắt và tiết dịch nhầy, một số trường hợp nặng có thể ảnh hưởng đến giác mạc và thị lực. Việc nhận biết sớm dấu hiệu, hạn chế dụi mắt và điều trị đúng chỉ định giúp kiểm soát triệu chứng và giảm nguy cơ biến chứng.

1. Viêm kết mạc mùa xuân là gì?

Viêm kết mạc mùa xuân, tên chuyên môn là Vernal Keratoconjunctivitis (VKC), là bệnh viêm dị ứng mạn tính, tái phát của bề mặt mắt, thường ảnh hưởng cả hai mắt. Bệnh chủ yếu gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên, có thể bùng phát mạnh hơn vào mùa xuân – hè nhưng ở một số người triệu chứng xuất hiện quanh năm.

VKC không hoàn toàn giống viêm kết mạc dị ứng theo mùa thông thường. Bệnh có cơ chế miễn dịch phức tạp và trong trường hợp nặng có thể gây tổn thương cả kết mạc lẫn giác mạc.

2. Ai dễ bị viêm kết mạc mùa xuân?

Hiện tượng phản ứng quá mẫn ở kết mạc mắt thường không xảy ra ngẫu nhiên mà thường tập trung vào những nhóm đối tượng có yếu tố nguy cơ đặc thù:

• Trẻ em và thanh thiếu niên: VKC thường khởi phát trong những năm đầu đời và gặp nhiều ở trẻ trước tuổi dậy thì.
• Nam giới: Trước tuổi dậy thì, bệnh thường gặp ở trẻ nam nhiều hơn trẻ nữ, khác biệt giới có xu hướng giảm khi tuổi tăng.
• Người có cơ địa dị ứng: Hen, viêm mũi dị ứng, viêm da cơ địa hoặc tiền sử dị ứng trong gia đình có thể đi kèm VKC.
• Khí hậu và môi trường: Bệnh được ghi nhận phổ biến hơn tại các khu vực khí hậu nóng, khô và nhiều nắng.

3. Dấu hiệu viêm kết mạc mùa xuân

Các triệu chứng của bệnh thường diễn ra rầm rộ, gây khó chịu nghiêm trọng cho sinh hoạt hàng ngày của người bệnh với các biểu hiện điển hình bao gồm:

• Ngứa mắt nhiều: Đây là triệu chứng đặc trưng, thường khiến trẻ có xu hướng dụi mắt.
• Đỏ mắt và chảy nước mắt: Kết mạc có thể sung huyết kèm chảy nước mắt nhiều.
• Dịch nhầy quánh, dạng sợi: Mắt có thể tiết dịch nhầy trắng, dai và kéo thành sợi.
• Sợ ánh sáng: Trẻ có thể nheo mắt hoặc khó chịu rõ khi tiếp xúc ánh sáng mạnh.
• Cộm xốn, sưng mí: Có cảm giác như có dị vật trong mắt.
• Dụi mắt thường xuyên: Trẻ nhỏ có thể liên tục đưa tay dụi mắt do chưa mô tả được cảm giác ngứa.

4. Bác sĩ chẩn đoán viêm kết mạc mùa xuân như thế nào?

Chẩn đoán VKC chủ yếu dựa vào triệu chứng, tiền sử tái phát và khám mắt. Bác sĩ đặc biệt chú ý các dấu hiệu như nhú gai lớn ở kết mạc mi trên, chấm Horner–Trantas ở vùng rìa và tổn thương giác mạc khi bệnh ở mức độ nặng.

4.1. Nhú gai lớn ở kết mạc mi trên

Tại màng kết mạc lót ở mặt trong mí mắt trên, phản ứng viêm mãn tính làm xuất hiện các nốt nhú tăng sản kích thước lớn (> 1mm). Các nhú gai này xếp sát nhau tạo thành hình ảnh đặc trưng giống như nhú gai khổng lồ, gây ma sát liên tục lên bề mặt giác mạc mỗi khi chợp mắt.

4.2. Hột Trantas

Hột Trantas là các chấm nhỏ màu trắng đục hoặc vàng nhạt xuất hiện rải rác quanh vùng rìa kết – giác mạc. Về bản chất y khoa, đây là tập hợp của các tế bào bạch cầu ái toan (eosinophil) và tế bào biểu mô bị thoái hóa tích tụ lại. Dấu hiệu này rất điển hình trong các đợt bệnh bùng phát cấp tính.

4.3. Tổn thương giác mạc đi kèm

Tổn thương giác mạc có thể bắt đầu bằng viêm chấm biểu mô hoặc trợt biểu mô. Trong trường hợp nặng, tổn thương có thể tiến triển thành loét khiên tại đáy tổn thương đôi khi hình thành mảng bám do chất viêm tích tụ. Đây là biến chứng cần được bác sĩ Nhãn khoa đánh giá và điều trị.

5. Viêm kết mạc mùa xuân có mấy thể?

Dựa vào vị trí tổn thương trên bề mặt nhãn cầu, bệnh viêm kết mạc mùa xuân sẽ được phân chia thành 3 thể lâm sàng chính:

5.1. Thể mi mắt

Tổn thương tập trung chủ yếu ở vùng kết mạc mi trên với sự xuất hiện của các nhú gai khổng lồ. Thể bệnh này có nguy cơ cọ xát và gây tổn thương giác mạc rất cao.

5.2. Thể rìa

Tổn thương bùng phát nổi bật tại vùng rìa giác mạc với sự thâm nhiễm sưng phồng của mô kết mạc rìa và sự xuất hiện rõ rệt của các hột Trantas. Thể này thường gặp hơn ở người da màu và quần thể dân cư Châu Á.

5.3. Thể hỗn hợp

Bệnh nhân mang đồng thời các biểu hiện tổn thương của cả thể mi mắt (nhú gai khổng lồ ở mi trên) và thể rìa (sưng dày mô rìa kèm hột Trantas). Đây là thể bệnh khá phổ biến và thường đòi hỏi phác đồ điều trị phức tạp hơn.

6. Viêm kết mạc mùa xuân có nguy hiểm không?

Viêm kết mạc mùa xuân không phải bệnh truyền nhiễm và không lây từ người sang người. Phần lớn trường hợp có thể kiểm soát khi được chăm sóc và điều trị phù hợp. Tuy nhiên, bệnh tái phát hoặc mức độ nặng có thể gây tổn thương giác mạc, việc tự ý sử dụng thuốc nhỏ mắt chứa corticosteroid cũng làm tăng nguy cơ tác dụng không mong muốn tại mắt.

7. Biến chứng của viêm kết mạc mùa xuân

Các biến chứng của bệnh lý này thường bắt nguồn từ hai yếu tố: sự tiến triển tự nhiên của tình trạng viêm kết – giác mạc và tác hại do lạm dụng thuốc nhỏ mắt chứa Corticoid.

7.1. Tổn thương giác mạc

Sự cọ xát kéo dài của nhú gai mi mắt kết hợp với độc tố từ tế bào viêm có thể gây ra tổn thương giác mạc theo nhiều mức độ: từ viêm chấm trợt biểu mô nhẹ đến mảng trợt diện rộng và nghiêm trọng nhất là hình thành loét khiên – một ổ loét vô khuẩn đặc thù rất khó lành.

7.2. Sẹo giác mạc, ảnh hưởng thị lực

Khi các tổn thương loét giác mạc lành lại, chúng thường để lại các vết sẹo xơ đục trên bề mặt giác mạc. Vết sẹo này làm cản trở và khúc xạ ánh sáng, gây suy giảm thị lực vĩnh viễn, thậm chí dẫn đến mù lòa.

7.3. Giác mạc chóp do dụi mắt kéo dài

Ngứa mắt kéo dài có thể khiến người bệnh dụi mắt thường xuyên. Dụi mắt mạnh và kéo dài được ghi nhận có liên quan đến giác mạc hình chóp và có thể góp phần làm bệnh tiến triển ở người có nguy cơ. Vì vậy, trẻ mắc VKC cần được hướng dẫn hạn chế dụi mắt.

7.4. Biến chứng do lạm dụng corticoid

Việc tự ý sử dụng corticosteroid nhỏ mắt kéo dài hoặc lặp lại không có sự theo dõi của bác sĩ có thể làm tăng nguy cơ tăng nhãn áp, glaucoma, đục thủy tinh thể và một số biến chứng khác tại mắt. Vì vậy, loại thuốc này chỉ nên được sử dụng theo đơn và theo dõi chuyên khoa.

8. Điều trị viêm kết mạc mùa xuân

Mục tiêu chính khi điều trị viêm kết mạc dị ứng mùa xuân là kiểm soát triệu chứng ngứa, giảm nhẹ phản ứng viêm, ngăn ngừa biến chứng giác mạc và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh:

8.1. Tránh dị nguyên và chăm sóc hỗ trợ

Bệnh nhân cần chủ động hạn chế tiếp xúc với các yếu tố gây kích ứng từ môi trường:

• Đeo kính bảo vệ mắt ôm sát khi đi ra ngoài trời để tránh nắng, gió và bụi bẩn.
• Tránh tiếp xúc với phấn hoa, lông động vật, khói thuốc lá và hóa chất bay hơi.
• Có thể đặt khăn hoặc gạc sạch, mát lên vùng mắt trong thời gian ngắn để hỗ trợ giảm ngứa và khó chịu.
• Nước mắt nhân tạo không chất bảo quản có thể hỗ trợ làm dịu bề mặt mắt và giảm tiếp xúc với dị nguyên.

8.2. Thuốc nhỏ mắt chống dị ứng / ổn định dưỡng bào

Một số nhóm thuốc chống dị ứng, giúp ổn định dưỡng bào bao gồm:

• Thuốc kháng Histamine tại chỗ: Giúp giảm nhanh triệu chứng ngứa mắt trong đợt dị ứng.
• Thuốc ổn định màng dưỡng bào: Giúp ngăn ngừa tế bào Mast giải phóng các chất trung gian gây viêm.
• Thuốc tác dụng kép (Kết hợp kháng Histamine và ổn định dưỡng bào): Thường được bác sĩ ưu tiên chỉ định ở mức độ nhẹ đến vừa nhờ hiệu quả giảm ngứa nhanh và khả năng phòng ngừa tái phát tốt.

8.3. Corticoid nhỏ mắt trong đợt cấp

Khi VKC bùng phát ở mức độ nặng hoặc có tổn thương giác mạc, bác sĩ Nhãn khoa có thể cân nhắc corticosteroid nhỏ mắt trong thời gian ngắn. Loại thuốc, liều dùng và thời gian điều trị cần được cá thể hóa theo mức độ viêm và đáp ứng của người bệnh.

Cảnh báo: Không tự ý mua hoặc sử dụng lại corticosteroid nhỏ mắt từ đơn cũ. Việc điều trị cần được bác sĩ theo dõi và kiểm tra mắt, bao gồm nhãn áp khi có chỉ định.

8.4. Thuốc điều hòa miễn dịch tại chỗ

Với VKC tái phát, kéo dài hoặc cần hạn chế sử dụng corticosteroid, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc điều hòa miễn dịch tại chỗ như cyclosporine hoặc tacrolimus. Các thuốc này có vai trò kiểm soát viêm và giảm nhu cầu sử dụng corticosteroid, nhưng vẫn cần được dùng theo chỉ định và theo dõi chuyên khoa.

9. Câu hỏi thường gặp

9.1. Viêm kết mạc mùa xuân có lây không?

Bệnh có bản chất là phản ứng dị ứng của cơ thể, hoàn toàn không phải do vi khuẩn hay virus. Do đó, bệnh không lây lan từ người sang người thông qua tiếp xúc hay dùng chung đồ dùng.

9.2. Viêm kết mạc mùa xuân có nguy hiểm không?

Bệnh lý này rất nguy hiểm vì nguy cơ gây biến chứng trên giác mạc (loét giác mạc, sẹo đục giác mạc, giác mạc hình chóp) và các biến chứng do tự ý dùng thuốc chứa Corticoid, có thể dẫn đến suy giảm hoặc mất thị lực vĩnh viễn.

9.3. Trẻ bị viêm kết mạc mùa xuân bao lâu thì khỏi?

VKC thường có xu hướng giảm dần khi trẻ lớn lên và nhiều trường hợp cải thiện sau tuổi dậy thì. Tuy nhiên, thời gian diễn tiến khác nhau giữa từng người và một số trường hợp có thể tiếp tục tái phát hoặc kéo dài đến tuổi trưởng thành. Trong thời gian bệnh còn hoạt động, mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng và phòng ngừa tổn thương giác mạc.

9.4. Có nên tự dùng thuốc nhỏ mắt corticoid không?

Không. Thuốc nhỏ mắt chứa corticosteroid chỉ nên được sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ Nhãn khoa. Tự ý dùng thuốc, dùng lại đơn cũ hoặc kéo dài điều trị có thể làm tăng nguy cơ tăng nhãn áp, glaucoma, đục thủy tinh thể, chậm lành tổn thương giác mạc hoặc che lấp một số nhiễm trùng tại mắt.

9.5. Viêm kết mạc mùa xuân có tái phát không?

Bệnh rất dễ tái phát, đặc biệt là khi thời tiết chuyển mùa (xuân – hè) hoặc khi mắt tiếp xúc với các yếu tố dị nguyên trong môi trường sinh hoạt.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo và không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp từ bác sĩ. Người bệnh không nên tự ý sử dụng thuốc nhỏ mắt, đặc biệt là thuốc chứa corticosteroid, khi chưa có chỉ định chuyên khoa.

Viêm kết mạc mùa xuân là một bệnh lý dị ứng mắt mãn tính phức tạp, đòi hỏi cần phát hiện sớm và theo dõi y khoa lâu dài. Khi nhận thấy trẻ có các dấu hiệu ngứa mắt dữ dội, chói mắt, chảy ghèn sợi hay dụi mắt liên tục, cha mẹ nên đưa trẻ đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa Mắt để được thăm khám và có phác đồ điều trị an toàn, giúp bảo vệ tối đa thị lực cho con.