Phù gai thị là gì? Nguyên nhân, mức độ nguy hiểm và điều trị

Phù gai thị là một tình trạng nghiêm trọng cần được đánh giá thần kinh và nhãn khoa khẩn trương để xác định nguyên nhân tăng áp lực nội sọ. Nếu kéo dài, tình trạng chèn ép và thiếu nuôi dưỡng có thể gây tổn thương không hồi phục các sợi thần kinh thị giác, gây suy giảm thị lực nghiêm trọng hoặc mù lòa. Bài viết dưới đây, Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ cung cấp toàn bộ thông tin về giai đoạn, nguyên nhân và phác đồ điều trị bệnh lý này.

1. Phù gai thị là gì?

Phù gai thị là tình trạng sưng nề của gai thị (còn gọi là đĩa thị) – vị trí tập trung các sợi thần kinh thị giác để đi vào nhãn cầu. Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này là do sự gia tăng áp lực nội sọ (áp lực bên trong hộp sọ). Áp lực này được truyền dọc theo bao dây thần kinh thị giác đến tận nhãn cầu, làm cản trở sự lưu thông của các dòng bào tương trong sợi trục thần kinh và ngăn cản dòng máu tĩnh mạch trở về.

Hậu quả là đĩa thị bị đẩy lồi lên, sưng phồng và biến dạng so với cấu trúc bình thường. Đặc điểm quan trọng nhất để nhận diện phù gai thị là tình trạng này thường xuất hiện đồng thời ở cả hai mắt.

2. Các giai đoạn của phù gai thị

Bệnh phù gai thị không xuất hiện đột ngột mà thường diễn tiến qua 4 giai đoạn lâm sàng với những đặc điểm soi đáy mắt riêng biệt sau:

2.1. Giai đoạn sớm

Các triệu chứng chủ quan gần như chưa xuất hiện. Tuy nhiên khi thăm khám, bác sĩ sẽ nhận thấy bờ gai thị (đặc biệt là bờ trên và bờ dưới) bắt đầu bị nhòe, mất nhịp đập tĩnh mạch trung tâm võng mạc. Lớp sợi thần kinh quanh gai thị trở nên dày hơn và đục nhẹ.

2.2. Giai đoạn phát triển đầy đủ

Trong giai đoạn này, gai thị bắt đầu sưng rõ rệt và nhô cao hẳn lên so với bề mặt võng mạc. Các mạch máu bị chèn ép, uốn cong và có thể bị che lấp một phần bởi mô thần kinh phù nề. Xuất hiện các ổ xuất huyết hình ngọn lửa và các đốm xuất tiết trắng quanh đĩa thị. Người bệnh bắt đầu có cảm giác nhìn mờ hoặc thu hẹp thị trường.

2.3. Giai đoạn mãn tính

Tình trạng phù nề có xu hướng giảm bớt về mặt hình thể nhưng gai thị bắt đầu chuyển sang màu xám nhạt hoặc bạc màu. Các mạch máu nhỏ trên bề mặt đĩa thị dần biến mất, báo hiệu sự thoái hóa của các sợi thần kinh do bị chèn ép quá lâu.

2.4. Giai đoạn teo gai

Đây là hệ quả cuối cùng của phù gai thị không được điều trị. Gai thị trắng bệch hoàn toàn, bờ gai có thể phẳng lỳ hoặc lồi nhẹ do các mô sẹo xơ thay thế các sợi thần kinh đã chết. Ở giai đoạn này, thị lực bị tổn thương vĩnh viễn và không còn khả năng phục hồi được nữa.

3. Triệu chứng khi bị bệnh phù gai thị

Điểm đáng sợ của phù gai thị là ở giai đoạn đầu, thị lực của người bệnh có thể vẫn đạt 10/10. Tuy nhiên, các triệu chứng sau sẽ dần xuất hiện và tăng nặng:

• Cơn mờ mắt thoáng qua: Người bệnh đột ngột thấy tối sầm mắt trong vài giây, thường xảy ra khi thay đổi tư thế nhanh hoặc cúi người. Điều này do áp lực nội sọ tăng cao nhất thời làm giảm tưới máu cho dây thần kinh.
• Hội chứng tăng áp lực nội sọ: Đau đầu dữ dội (thường nặng hơn về đêm và sáng sớm), kèm theo buồn nôn hoặc nôn vọt mà không rõ nguyên nhân.
• Rối loạn thị giác: Nhìn đôi (song thị) do dây thần kinh vận nhãn bị chèn ép.
• Mất thị trường ngoại vi: Người bệnh có thể xuất hiện phì đại điểm mù hoặc thu hẹp thị trường ngoại vi khi bệnh tiến triển.

4. Nguyên nhân phù gai thị

Việc xác định chính xác nguyên nhân là yếu tố sống còn để cứu vãn thị lực và tính mạng bệnh nhân. Phù gai thị không phải là bệnh lý tự phát mà luôn là hệ quả của các bất thường bên trong hộp sọ hoặc hệ thống mạch máu:

4.1. Các khối choán chỗ và tổn thương thực thể nội sọ

Đây là nhóm nguyên nhân nguy hiểm nhất, gây tăng áp lực trực tiếp lên toàn bộ cấu trúc thần kinh trung ương:

• Khối u não: Bao gồm cả u lành tính và ác tính, u nguyên phát tại não hoặc u di căn từ các cơ quan khác. Khối u càng lớn, áp lực nội sọ càng tăng cao, chèn ép bao dây thần kinh thị giác mạnh mẽ hơn.
• Áp xe não: Các ổ nhiễm trùng tạo mủ trong não gây sưng nề mô não cục bộ và toàn thể.
• Chấn thương sọ não: Va đập mạnh gây tụ máu (dưới màng cứng hoặc ngoài màng cứng) và phù não cấp tính, đẩy áp lực nội sọ lên mức báo động trong thời gian ngắn.

4.2. Phù gai thị trong tăng huyết áp ác tính

Phù gai thị trong tăng huyết áp là dấu hiệu của tổn thương cơ quan đích nghiêm trọng. Khi huyết áp tăng quá cao và đột ngột, hệ thống tự điều hòa mạch máu tại võng mạc bị phá vỡ. Hậu quả là huyết tương và máu rò rỉ ra khỏi mao mạch, gây sưng nề diện rộng tại đĩa thị, kèm theo các vết xuất huyết hình ngọn lửa và các đám xuất tiết hình sao ở vùng hoàng điểm.

4.3. Rối loạn lưu thông và hấp thu dịch não tủy

Dịch não tủy đóng vai trò đệm cho não, nhưng khi sự cân bằng bị phá vỡ, nó sẽ trở thành tác nhân gây áp lực:

• Não úng thủy: Tình trạng tắc nghẽn đường lưu thông dịch não tủy giữa các não thất khiến đầu trẻ to ra hoặc gây áp lực cực lớn lên gai thị ở người lớn.
• Tăng áp lực nội sọ vô căn: Thường gặp ở phụ nữ trẻ, có liên quan đến tình trạng béo phì hoặc sử dụng một số loại thuốc (như kháng sinh Tetracycline, Vitamin A liều cao). Dù không có khối u, áp lực dịch não tủy vẫn tăng cao bất thường.

4.4. Các bệnh lý mạch máu và viêm nhiễm

• Huyết khối tĩnh mạch xoang dọc: Tắc nghẽn các tĩnh mạch lớn dẫn máu từ não trở về tim làm máu ứ trệ, gây phù não và phù gai thị.
• Viêm màng não và viêm não: Phản ứng viêm làm tăng tiết dịch và sưng nề mô não, trực tiếp ảnh hưởng đến dây thần kinh thị giác ngay tại điểm xuất phát.

4.5. Các yếu tố hình thái cần phân biệt

Trong quá trình chẩn đoán, bác sĩ cần sử dụng các thiết bị hiện đại để phân biệt phù gai thực thụ với các tình trạng giả phù gai hoặc biến dạng cấu trúc như lõm gai thị sinh lý quá sâu hoặc đĩa thị nhỏ bẩm sinh (Drusen gai thị). Việc nhầm lẫn có thể dẫn đến những chỉ định cận lâm sàng xâm lấn không cần thiết cho bệnh nhân.

5. Phù gai thị có nguy hiểm không?

Phù gai thị là một tình trạng cực kỳ nguy hiểm và được xem là cấp cứu nội khoa kết hợp nhãn khoa. Nếu tình trạng phù kéo dài, dây thần kinh thị giác có thể bị teo, làm mất khả năng dẫn truyền tín hiệu ánh sáng và gây mù lòa vĩnh viễn, không thể phục hồi.

Ngoài nguy cơ mất thị lực, phù gai thị còn có thể là dấu hiệu của các bệnh lý thần kinh nghiêm trọng như u não, xuất huyết não hoặc viêm màng não. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, người bệnh có nguy cơ gặp biến chứng nặng, thậm chí đe dọa tính mạng.

6. Cách điều trị bệnh phù gai thị ở mắt

Cách điều trị bệnh phù gai thị ở mắt không nhắm vào nhãn cầu đơn thuần mà tập trung vào việc loại bỏ nguyên nhân gây tăng áp lực nội sọ:

• Điều trị thuốc: Sử dụng các nhóm thuốc lợi tiểu mạnh (như Acetazolamide) để ức chế sản sinh dịch não tủy, kết hợp với Corticosteroid để giảm viêm và phù nề não.
• Can thiệp ngoại khoa: Phẫu thuật cắt bỏ khối u não, dẫn lưu dịch não tủy qua hệ thống ống dẫn (shunt) hoặc chọc dò thắt lưng định kỳ để giải phóng áp suất.
• Giải áp bao dây thần kinh thị giác: Trong các trường hợp tăng áp nội sọ vô căn đe dọa thị lực, bác sĩ nhãn khoa có thể rạch một đường nhỏ trên bao dây thần kinh để dịch thoát ra, giảm áp lực trực tiếp lên các sợi thần kinh thị giác.

7. Cách phòng ngừa bệnh phù gai thị

Phòng ngừa phù gai thị gắn liền với quản lý sức khỏe hệ thống và thần kinh. Một số phương pháp giúp phòng bệnh bao gồm:

• Kiểm soát huyết áp: Đo huyết áp định kỳ và duy trì lối sống lành mạnh để tránh các cơn tăng huyết áp ác tính gây tổn thương đáy mắt.
• Quản lý cân nặng: Duy trì chỉ số BMI hợp lý để giảm nguy cơ tăng áp lực nội sọ vô căn.
• Tầm soát định kỳ: Khi có các dấu hiệu đau đầu kéo dài hoặc mờ mắt thoáng qua, cần đi khám phù gai thị ngay. Việc soi đáy mắt và chụp cắt lớp quang học (OCT) đĩa thị giúp phát hiện những biến đổi siêu nhỏ của gai thị khi bệnh còn ở giai đoạn sơ khởi.

8. Câu hỏi thường gặp

8.1. Phù gai thị có gây mù không?

Phù gai thị hoàn toàn có thể dẫn đến biến chứng mù lòa vĩnh viễn nếu tình trạng phù diễn ra cấp tính và dữ dội hoặc kéo dài mạn tính dẫn đến teo dây thần kinh thị giác hoàn toàn.

8.2. Bệnh phù gai thị có di truyền không?

Bản thân phù gai thị do tăng áp lực nội sọ thường không di truyền. Tuy nhiên, một số nguyên nhân gây ra nó (như một số loại u sợi thần kinh) có thể liên quan đến yếu tố di truyền.

8.3. Đau nửa đầu có gây phù gai thị không?

Đau nửa đầu thông thường không gây phù gai thị. Nhưng nếu bạn bị đau đầu dữ dội kèm theo mờ mắt, cần phải thăm khám để phân biệt với tình trạng tăng áp lực nội sọ thực thụ.

Phù gai thị là một biểu hiện lâm sàng nghiêm trọng phản ánh những bất thường áp lực bên trong não bộ, có thể dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn do teo dây thần kinh. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời nguyên nhân gốc rễ là yếu tố then chốt để giữ gìn đôi mắt. Nếu bạn gặp phải các triệu chứng mờ mắt thoáng qua hoặc đau đầu dữ dội, hãy đến ngay Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được các bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và can thiệp kịp thời.