Gai thị là gì? Giải phẫu và đặc điểm gai thị bình thường

Gai thị là một cấu trúc quan trọng nằm ở phía sau mắt, nơi tập trung các sợi thần kinh võng mạc để truyền tín hiệu hình ảnh lên não. Việc quan sát và đánh giá gai thị giúp bác sĩ phát hiện nhiều bệnh lý liên quan đến mắt cũng như thần kinh thị giác. Vậy gai thị là gì, cấu tạo ra sao và đặc điểm của gai thị bình thường như thế nào? Cùng Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hoà tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

1. Gai thị là gì?

Gai thị là phần đầu của dây thần kinh thị giác nằm ở đáy mắt. Đây là nơi tập trung các sợi thần kinh từ võng mạc để truyền tín hiệu hình ảnh lên não, giúp con người nhìn và nhận biết hình ảnh xung quanh. Đồng thời, gai thị cũng là vị trí các mạch máu võng mạc đi vào và đi ra khỏi nhãn cầu nên có thể quan sát trực tiếp khi thăm khám đáy mắt.

Gai thị có kích thước tương đối nhỏ khoảng 1.5 mm đến 1.8 mm nhưng đóng vai trò rất quan trọng đối với thị giác. Bình thường, gai thị có bờ rõ, màu sắc đồng đều và hơi lõm nhẹ ở trung tâm gọi là lõm sinh lý.

Một số đặc điểm của gai thị bình thường gồm:

• Hình dạng tròn hoặc hơi bầu dục.
• Bờ gai rõ ràng, không bị mờ hay sưng nề.
• Màu sắc hồng nhạt hoặc vàng cam.
• Có lõm sinh lý ở trung tâm.
• Là nơi xuất phát của các mạch máu võng mạc.

Khi gai thị xuất hiện các dấu hiệu bất thường như phù nề, bạc màu hoặc bờ mờ, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo nhiều bệnh lý về mắt và thần kinh.

2. Giải phẫu gai thị và cấu tạo đĩa thị giác

Gai thị nằm ở phía sau nhãn cầu, là nơi các sợi thần kinh từ võng mạc tập trung lại để tạo thành dây thần kinh thị giác giúp truyền hình ảnh từ mắt lên não. Vị trí này nằm lệch về phía mũi khoảng 3 – 4 mm so với hoàng điểm và đóng vai trò quan trọng trong hoạt động thị giác.

Đĩa thị giác được cấu tạo từ các sợi thần kinh, mạch máu và mô nâng đỡ. Trong đó, mạch máu giúp nuôi dưỡng các cấu trúc bên trong mắt, còn các sợi thần kinh có nhiệm vụ dẫn truyền tín hiệu thị giác. Vì đĩa thị giác không có tế bào cảm nhận ánh sáng nên đây được gọi là “điểm mù” sinh lý của mắt. Tuy nhiên, não bộ có thể tự bù trừ hình ảnh nên chúng ta hầu như không nhận ra điểm mù này trong sinh hoạt hằng ngày.

3. Phân biệt gai thị bình thường và bất thường

Gai thị bình thường có những đặc điểm giải phẫu và hình ảnh khá đặc trưng khi soi đáy mắt. Ngược lại, các bất thường tại gai thị có thể là dấu hiệu cảnh báo nhiều bệnh lý nguy hiểm như phù gai thị, viêm thần kinh thị giác hoặc glôcôm.

Dưới đây là bảng phân biệt gai thị bình thường và bất thường mà bạn cần hiểu rõ:

Lưu ý: Bác sĩ thường đánh giá viền gai thị theo quy tắc ISNT (thứ tự độ dày: Dưới > Trên > Trong > Ngoài). Nếu bờ phía dưới bị mỏng đi trước tiên, đây là dấu hiệu cảnh báo sớm bệnh Glôcôm mà các kiểm tra thông thường dễ bỏ sót.

4. Các bệnh lý thường gặp liên quan đến gai thị

Gai thị có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều bệnh lý khác nhau liên quan đến thần kinh thị giác và áp lực trong mắt. Nếu không phát hiện sớm, các bệnh này có thể gây giảm thị lực hoặc mất thị lực vĩnh viễn.

• Viêm gai thị: Là tình trạng dây thần kinh thị giác bị viêm, khiến người bệnh nhìn mờ nhanh, đau nhức mắt hoặc đau khi đảo mắt. Nếu không điều trị sớm, thị lực có thể giảm nghiêm trọng.
• Phù gai thị: Xảy ra khi gai thị bị sưng do tăng áp lực trong não. Người bệnh thường bị đau đầu, nhìn mờ, buồn nôn hoặc nhìn đôi. Đây là dấu hiệu nguy hiểm cần được khám sớm.
• Glôcôm và lõm gai thị: Ở bệnh glôcôm, áp lực trong mắt tăng cao làm tổn thương dây thần kinh thị giác. Khi đó, phần [lõm gai thị] sẽ ngày càng rộng hơn. Đây là dấu hiệu quan trọng giúp bác sĩ phát hiện bệnh sớm.
• Teo dây thần kinh thị giác: Là tình trạng các sợi thần kinh thị giác bị tổn thương và mất dần chức năng. Người bệnh sẽ giảm thị lực nặng và rất khó phục hồi nếu phát hiện muộn.

5. Quy trình tầm soát và kiểm tra đĩa thị giác

Hiện nay, tại Việt Nam, người bệnh có thể kiểm tra gai thị bằng nhiều phương pháp khác nhau như soi đáy mắt trực tiếp, chụp ảnh màu đáy mắt và hiện đại nhất là chụp cắt lớp quang học OCT giúp đánh giá chi tiết cấu trúc thần kinh thị giác.

Bước 1: Khám mắt và đánh giá ban đầu

Trước khi kiểm tra đĩa thị giác, bác sĩ sẽ khai thác triệu chứng như nhìn mờ, đau nhức mắt, nhức đầu hoặc nhìn thấy quầng sáng. Đồng thời, người bệnh sẽ được đo thị lực, kiểm tra tật khúc xạ và đo nhãn áp để đánh giá nguy cơ tổn thương thần kinh thị giác.

Bước 2: Soi đáy mắt để đánh giá gai thị

Soi đáy mắt là phương pháp phổ biến giúp bác sĩ quan sát trực tiếp gai thị và võng mạc. Sau khi nhỏ thuốc giãn đồng tử, bác sĩ sẽ kiểm tra hình dạng, màu sắc, bờ gai thị, tỷ lệ lõm/đĩa thị (C/D ratio) và hệ thống mạch máu võng mạc.

Bước 3: Chụp OCT và các kỹ thuật chuyên sâu

Chụp cắt lớp quang học OCT là kỹ thuật hiện đại giúp đánh giá chi tiết lớp sợi thần kinh quanh đĩa thị giác với độ chính xác cao đến từng micromet. Hệ thống máy OCT tầng sâu tại các bệnh viện mắt chuyên khoa có thể phát hiện sớm tổn thương thần kinh thị giác ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng rõ ràng.

Bước 4: Đối tượng nên tầm soát gai thị định kỳ

Những người trên 40 tuổi, người bị cận thị nặng trên 6 Diop, người có tiền sử glôcôm trong gia đình hoặc mắc bệnh tăng nhãn áp nên kiểm tra gai thị định kỳ khoảng 6 tháng/lần. Việc tầm soát sớm giúp phát hiện kịp thời các biến chứng âm thầm và bảo vệ thị lực lâu dài.

6. Câu hỏi thường gặp

6.1. Làm sao biết gai thị bị tổn thương?

Tổn thương gai thị rất khó nhận biết bằng mắt thường. Ngoài dấu hiệu nhìn mờ, đau đầu hay có điểm mù, bạn có thể tự kiểm tra bằng cách quan sát màu sắc: nếu thấy màu sắc kém rực rỡ, đặc biệt là màu đỏ trông nhợt nhạt (bạc màu) hơn bình thường, đó là dấu hiệu “chỉ điểm” dây thần kinh đang gặp nguy hiểm. Hãy đến bệnh viện ngay để bác sĩ kiểm tra viền thần kinh và chụp OCT tầm soát sớm.

6.2. Chỉ số C/D lớn hơn 0.3 có phải là bệnh không?

Không hẳn. Nếu bạn có đĩa thị lớn bẩm sinh, chỉ số này cao vẫn có thể là bình thường. Tuy nhiên, nếu C/D tăng dần theo thời gian hoặc chênh lệch giữa hai mắt trên 0.2, đây là dấu hiệu nghi ngờ bệnh Glôcôm. Lúc này, bạn cần chụp OCT và đo thị trường ngay để bác sĩ đánh giá chính xác tổn thương thần kinh và có hướng điều trị kịp thời.

6.3. Tại sao người bị cao huyết áp cần phải soi gai thị?

Cao huyết áp có thể làm tổn thương các mạch máu nhỏ trong võng mạc và ảnh hưởng đến gai thị. Khi huyết áp tăng kéo dài hoặc tăng quá cao, người bệnh có nguy cơ xuất hiện phù gai thị, xuất huyết võng mạc hoặc tổn thương thần kinh thị giác. Thông qua soi gai thị, bác sĩ có thể đánh giá mức độ ảnh hưởng của tăng huyết áp lên mắt và phát hiện sớm các biến chứng nguy hiểm.

Hiểu rõ cấu tạo và đặc điểm của gai thị bình thường giúp phát hiện sớm những bất thường về thị giác và thần kinh thị giác, từ đó có hướng điều trị kịp thời. Nếu bạn đang gặp các vấn đề về mắt hoặc cần kiểm tra thị lực chuyên sâu, hãy đến Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hoà để được đội ngũ bác sĩ thăm khám và tư vấn tận tình.