Ngồi xuống đứng lên bị tối mắt là bệnh gì? Khi nào cần khám?

Ngồi xuống đứng lên bị tối mắt, choáng váng trong vài giây là hiện tượng rất nhiều người gặp phải. Dưới góc độ nhãn khoa, “tối mắt” là hệ quả của việc võng mạc bị thiếu máu nuôi dưỡng tạm thời. Vậy hiện tượng này cảnh báo thói quen sinh hoạt thiếu khoa học hay là mầm mống của các bệnh lý nguy hiểm? Hãy cùng các chuyên gia tại Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa giải mã cơ chế và nhận diện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm qua bài viết sau.

1. Cơ chế gây tối mắt khi thay đổi tư thế đột ngột

Hiện tượng tối sầm mặt mũi khi từ tư thế nằm/ngồi chuyển sang đứng thẳng đột ngột được gọi là hạ huyết áp tư thế đứng.

Cơ chế sinh lý học của hiện tượng này diễn ra như sau:

• Máu dồn xuống dưới: Khi bạn đứng phắt dậy, trọng lực sẽ kéo khoảng 500ml – 800ml máu dồn xuống vùng bụng và hai chân, làm giảm lượng máu tuần hoàn trở về tim.
• Huyết áp giảm tạm thời: Tim không đủ máu để bơm ra hệ thống, dẫn đến huyết áp động mạch sụt giảm đột ngột.
• Võng mạc và não thiếu oxy: Khi huyết áp giảm, máu không đủ áp lực để bơm ngược dòng lên đỉnh đầu. Lớp tế bào cảm quang ở võng mạc (đáy mắt) và vỏ não thị giác bị đói oxy tạm thời trong 1-3 giây, khiến tầm nhìn của bạn đột ngột tối sầm lại trước khi hệ thần kinh tự chủ kịp co mạch để bù đắp huyết áp.

2. Ngồi xuống đứng lên bị tối mắt là bệnh gì?

Nếu ngồi xuống đứng lên bị tối mắt diễn ra thường xuyên với tần suất dày đặc, đây có thể là triệu chứng chỉ điểm của các vấn đề sức khỏe sau:

2.1. Huyết áp thấp mạn tính hoặc thiếu máu

Người có nền huyết áp thấp hoặc bị thiếu máu (giảm số lượng hồng cầu) rất dễ bị tối mắt. Khi đứng lên, lượng oxy vốn đã ít ỏi trong máu không đáp ứng đủ nhu cầu của hệ thần kinh thị giác, gây hoa mắt, bủn rủn chân tay, da xanh xao và mệt mỏi trường kỳ.

2.2. Suy nhược cơ thể, mất nước và bỏ bữa

Mất nước (do uống ít nước, sốt, tiêu chảy) làm sụt giảm trực tiếp thể tích máu lưu thông trong cơ thể. Kết hợp với trạng thái suy nhược, mất ngủ, bỏ bữa làm giảm lượng đường huyết, khiến hệ tuần hoàn mất khả năng phản xạ điều tiết mạch máu khi thay đổi tư thế.

2.3. Các bệnh lý tim mạch và biến chứng tiểu đường

• Bệnh tim: Suy tim, hẹp hở van tim nặng hoặc loạn nhịp tim làm giảm công suất bơm máu của tim, không kịp đẩy máu lên đầu khi đứng dậy.
• Bệnh tiểu đường: Đường huyết cao mạn tính tàn phá các dây thần kinh tự chủ (cơ quan điều khiển phản xạ co bóp mạch máu khi thay đổi tư thế), đồng thời gây xơ vữa, hẹp mạch máu nuôi dưỡng đáy mắt.

2.4. Rối loạn hệ thống tiền đình

Hệ thống tiền đình ở tai trong có nhiệm vụ giữ thăng bằng. Khi cơ quan này bị viêm nhiễm hoặc thiếu máu nuôi dưỡng, việc đứng lên đột ngột sẽ kích phát cơn choáng váng, tối mắt kèm theo cảm giác đồ vật quay cuồng, ù tai và buồn nôn.

3. Đối tượng hay bị hoa mắt chóng mặt khi đứng lên ngồi xuống

Hiện tượng ngồi xuống đứng lên bị tối mắt thường gặp ở các nhóm đối tượng sau đây:

4. Quy trình xử lý đúng cách và phòng ngừa tại nhà

4.1. Cách xử lý cấp tính ngay khi bị tối mắt

• Dừng lại ngay lập tức: Tuyệt đối không cố bước tiếp. Hãy ngồi thụp xuống hoặc bám chặt vào một điểm tựa vững chắc (bàn, tường) để tránh ngã quỵ.
• Tư thế tối ưu: Nếu có thể, hãy nằm xuống và kê chân cao hơn đầu. Tư thế này tận dụng trọng lực để đưa máu lập tức chảy ngược về tim và não. Mắt sẽ sáng lại sau vài giây.

4.2. Biện pháp phòng ngừa lâu dài

• Chuyển tư thế từ từ: Khi thức dậy, không nên bật dậy ngay. Nên nằm nghiêng, ngồi dậy chậm 30–60 giây rồi mới đứng lên.
• Uống đủ nước: Duy trì 1.5–2 lít nước/ngày. Khi vận động nhiều hoặc ở ngoài trời nắng, cần bổ sung thêm nước điện giải.
• Bổ sung dinh dưỡng tốt cho máu: Tăng thực phẩm giàu sắt, vitamin B6, B12 (thịt bò, trứng, cá hồi) và vitamin C (cam, bưởi, kiwi) để hỗ trợ tạo máu và bền thành mạch.
• Tăng vận động, hạn chế ngồi lâu: Duy trì 30 phút/ngày các hoạt động như đi bộ, yoga, đạp xe. Người làm văn phòng nên đứng dậy vận động nhẹ mỗi 60 phút.

5. Dấu hiệu “báo động đỏ” cần đi khám bác sĩ ngay lập tức

Hiện tượng tối mắt khi đứng lên đa phần là lành tính, nhưng bạn bắt buộc phải đến các cơ sở y tế đa khoa uy tín để tầm soát chuyên sâu ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Tối mắt một bên: Một mắt tối sầm như bị che rèm, mắt còn lại bình thường → có thể là dấu hiệu tắc mạch mắt, nguy cơ đột quỵ.
• Kèm triệu chứng tim mạch: đau ngực, khó thở, vã mồ hôi, tim đập nhanh bất thường.
• Ngất xỉu khi đứng lên: mất ý thức dù chỉ trong vài giây.
• Rối loạn thị lực kéo dài: nhìn mờ lâu, kèm chớp sáng hoặc đốm đen → có thể liên quan tổn thương võng mạc.

Hiện tượng ngồi xuống đứng lên bị tối mắt là tấm gương phản chiếu sức khỏe hệ tuần hoàn của bạn. Nếu nó chỉ diễn ra thỉnh thoảng khi bạn mệt mỏi, hãy điều chỉnh lại lối sống theo quy trình 4 bước ở trên. Nhưng nếu tần suất dày đặc hoặc xuất hiện tình trạng tối hẳn một mắt, tuyệt đối không được chủ quan nằm nghỉ tại nhà. Đó là lúc bạn cần một cuộc tầm soát y khoa toàn diện để bảo vệ tính mạng và thị lực của mình!