Tắc tuyến lệ ở người lớn: Nguyên nhân, Triệu chứng, Điều trị

Bệnh lý tắc tuyến lệ gây ra phiền toái trong sinh hoạt và nếu không được xử trí kịp thời có thể dẫn đến những biến chứng nhiễm trùng nghiêm trọng. Hãy cùng Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa tìm hiểu chi tiết về bệnh lý này và các phương pháp điều trị hiện đại trong bài viết dưới đây.

1. Tuyến lệ ở đâu? Tắc tuyến lệ là gì?

Để hiểu về bệnh lý này, trước hết chúng ta cần biết tuyến lệ ở đâu? Trong cấu trúc mắt, tuyến lệ chính nằm ở phía trên ngoài của nhãn cầu (nằm dưới xương lông mày). Nhiệm vụ của nó là tiết ra nước mắt để làm ẩm và bảo vệ mắt. Sau khi làm sạch mắt, nước mắt sẽ chảy vào hai lỗ nhỏ ở góc trong mắt (điểm lệ) rồi theo đường ống dẫn lệ để thoát xuống mũi.

Vậy tắc tuyến lệ là gì? Tắc tuyến lệ là tình trạng hệ thống dẫn lưu nước mắt bị nghẽn, khiến nước mắt không thể thoát xuống mũi mà bị ứ đọng và trào ngược ra ngoài. Vị trí tắc nghẽn thực tế thường nằm ở hệ thống đường dẫn lệ (góc trong của mắt), chứ không phải tại tuyến lệ sản xuất nước mắt (góc ngoài).

Nhiều người lầm tưởng đây là bệnh lý chỉ có ở trẻ sơ sinh, nhưng thực tế tắc nghẽn lệ đạo lại là đối tượng chiếm tỷ lệ rất cao tại các phòng khám nhãn khoa do bệnh không thể tự khỏi. Ở người trưởng thành, tình trạng này phát sinh chủ yếu do quá trình lão hóa tự nhiên làm hẹp đường ống dẫn, hoặc là hệ quả từ các đợt viêm nhiễm mạn tính và chấn thương vùng mặt mũi khiến hệ thống “thoát nước” bị bít tắc hoàn toàn.

2. Triệu chứng tắc tuyến lệ ở người lớn và người già

Các triệu chứng của tắc tuyến lệ thường xuất hiện từ từ và trở nên nghiêm trọng hơn khi thời tiết trở lạnh, có nhiều gió hoặc khi bệnh nhân bị cảm lạnh.

• Chảy nước mắt sống: Đây là triệu chứng tắc tuyến lệ ở người lớn điển hình nhất. Nước mắt chảy tràn ra ngoài ngay cả khi bạn không xúc động.
• Mắt thường xuyên bị nhầy, ghèn: Dịch nhầy hoặc mủ tích tụ ở góc mắt, đặc biệt là sau khi ngủ dậy.
• Đỏ mắt và sưng tấy: Khu vực góc trong mắt (gần mũi) có thể bị sưng nề, đỏ và đau nhức. Đặc biệt, nhiều người bệnh nhận thấy cực lệ bị sưng đỏ (phần thịt hồng nhỏ ở góc trong mắt) – đây là dấu hiệu cho thấy vùng lệ đạo đang bị viêm nhiễm do nước mắt ứ đọng lâu ngày
• Tầm nhìn bị nhòe: Do màng nước mắt quá dày bao phủ bề mặt nhãn cầu.
• Tắc tuyến lệ ở người già: Ở nhóm đối tượng này, triệu chứng thường đi kèm với tình trạng viêm bờ mi mạn tính hoặc lật mí, khiến việc kiểm soát nước mắt càng trở nên khó khăn.

3. Nguyên nhân tắc tuyến lệ thường gặp

Việc xác định đúng nguyên nhân tắc tuyến lệ là chìa khóa để bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị chính xác. Các nguyên nhân chủ yếu bao gồm:

• Lão hóa: Theo thời gian, các điểm lệ và ống dẫn lệ có thể bị thu hẹp lại (hẹp điểm lệ).
• Chấn thương vùng mặt: Các va chạm gây tổn thương xương vùng mũi hoặc mắt có thể làm biến dạng đường dẫn lệ.
• Viêm nhiễm mạn tính: Viêm kết mạc, viêm mũi xoang kéo dài gây phù nề, dẫn đến viêm tắc tuyến lệ.
• Khối u: Tuy hiếm gặp nhưng các khối u vùng mũi hoặc dọc hệ thống lệ đạo có thể chèn ép gây tắc nghẽn.
• Tác dụng phụ của thuốc: Một số loại thuốc nhỏ mắt điều trị tăng nhãn áp hoặc thuốc hóa trị có thể gây sẹo hóa điểm lệ.

4. Bệnh tắc tuyến lệ có nguy hiểm không?

Nhiều bệnh nhân thường thắc mắc: Tắc tuyến lệ có nguy hiểm không? Trên thực tế, nếu chỉ dừng lại ở việc chảy nước mắt thì bệnh chủ yếu gây khó chịu. Tuy nhiên, nếu không được điều trị kịp thời, nước mắt ứ đọng lâu ngày sẽ tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn phát triển, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm:

• Viêm túi lệ cấp: Gây sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội ở vùng góc trong mắt. Khối áp xe này có thể gây vỡ tuyến lệ (thực chất là vỡ khối áp xe túi lệ ra da), để lại sẹo xấu và rò lệ đạo.
• Viêm kết mạc, viêm giác mạc tái phát: Ảnh hưởng trực tiếp đến thị lực.
• Ảnh hưởng đến chất lượng sống: Mắt luôn nhòe ảnh hưởng đến việc lái xe, đọc sách và giao tiếp.

Dấu hiệu báo động đỏ: Nếu bạn thấy sưng to vùng túi lệ, có biểu hiện của viêm tuyến lệ như sưng đau nhức mắt, sốt, mắt nhìn mờ đột ngột hoặc mủ chảy ra nhiều, hãy đi khám bác sĩ nhãn khoa ngay lập tức.

5. Cách chữa tắc tuyến lệ hiệu quả hiện nay

Để xác định tình trạng, bác sĩ sẽ thực hiện các nghiệm pháp như bơm rửa lệ đạo hoặc chụp X-quang lệ đạo có cản quang. Dưới đây là các cách điều trị tắc tuyến lệ ở người lớn:

5.1. Điều trị nội khoa (Dùng thuốc nhỏ mắt chữa tắc tuyến lệ)

Nếu có dấu hiệu nhiễm trùng, bác sĩ sẽ kê đơn các loại thuốc nhỏ mắt chữa tắc tuyến lệ có chứa kháng sinh (như Tobramycin, Ofloxacin) hoặc thuốc kháng viêm Steroid. Tuy nhiên, người bệnh cần hiểu rõ: thuốc nhỏ mắt chữa tắc tuyến lệ chỉ giúp giải quyết tạm thời tình trạng viêm nhiễm, sưng đau, chứ không thể làm tiêu biến tổ chức xơ sẹo để làm thông thoáng đường ống đã bị tắc nghẽn cơ học hoàn toàn.

5.2. Thủ thuật nong và thông tuyến lệ

Với các trường hợp tắc hẹp bán phần, bác sĩ sẽ dùng dụng cụ chuyên khoa để nong rộng điểm lệ, kết hợp bơm rửa đẩy trôi dịch nhầy giúp nước mắt lưu thông trở lại.

Tuy nhiên, người bệnh cần lưu ý: Khác với trẻ sơ sinh, thủ thuật dùng que thông ở người lớn chủ yếu mang tính chất chẩn đoán xem tắc ở đoạn nào hoặc giúp giảm triệu chứng tạm thời. Do đường ống dẫn lệ ở người lớn thường bị tắc do xơ sẹo cứng, việc nong thông rất dễ tái phát. Khi đó, bác sĩ sẽ chỉ định chuyển sang phương pháp phẫu thuật để điều trị dứt điểm.

5.3. Phẫu thuật nối thông túi lệ mũi (DCR)

Đây được y khoa thế giới đánh giá là “tiêu chuẩn vàng” để điều trị tắc tuyến lệ ở người lớn một cách triệt để nhất. Thay vì cố gắng thông đường ống cũ đã hỏng, bác sĩ sẽ tạo ra một đường thoát nước mắt hoàn toàn mới nối thẳng từ túi lệ sang khoang mũi. 

Hiện nay, phẫu thuật DCR nội soi qua đường mũi là giải pháp tối ưu cho những ai bị tắc tuyến lệ ở người lớn nhờ những ưu điểm vượt trội: hoàn toàn không để lại sẹo trên khuôn mặt, ít sưng đau và thời gian phục hồi rất nhanh.

5.4. Cách chăm sóc tại nhà

Dù không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa, các biện pháp chăm sóc sau đây sẽ giúp giảm nhẹ triệu chứng và phòng ngừa nhiễm trùng hiệu quả:

• Vệ sinh mắt: Sử dụng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) và gạc vô khuẩn để lau sạch dịch nhầy hằng ngày. Cần giữ cho khu vực quanh nhú tuyến lệ luôn sạch sẽ, khô thoáng để tránh vi khuẩn sinh sôi.
• Chườm ấm: Dùng khăn sạch thấm nước ấm đắp lên vùng mắt bị tắc khoảng 5 – 10 phút. Hơi ấm sẽ giúp làm mềm ghèn mủ, giãn nhẹ đường ống và giảm cảm giác lộm cộm, nhức mỏi.
• Massage vùng góc mắt: Dùng ngón tay ấn nhẹ nhàng góc trong mắt rồi vuốt dọc xuống cạnh mũi để hỗ trợ đẩy dịch ứ đọng. Lưu ý CỰC KỲ QUAN TRỌNG: Chỉ thực hiện động tác này khi mắt không bị sưng tấy. Tuyệt đối không tự ý ấn nặn khi góc mắt đang sưng đỏ và có mủ, vì áp lực có thể gây vỡ tuyến lệ (vỡ khối áp xe túi lệ), khiến vi khuẩn lan rộng vô cùng nguy hiểm.

Hiện nay, nhiều người tìm đến các mẹo dân gian chữa tắc tuyến lệ như nhỏ sữa mẹ hay nước cốt chanh. Tuy nhiên, các bác sĩ cảnh báo đây là những phương pháp phản khoa học, dễ gây nhiễm trùng nặng. Mẹo dân gian an toàn và hiệu quả duy nhất được y khoa công nhận là massage day ấn túi lệ đúng cách để hỗ trợ lưu thông.

6. Cách phòng ngừa bệnh tắc tuyến lệ

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh. Để bảo vệ hệ thống lệ đạo và ngăn ngừa tình trạng viêm tắc tuyến lệ, bạn nên thiết lập những thói quen sinh hoạt khoa học sau đây:

• Vệ sinh mắt đúng cách: Sử dụng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) để rửa mắt hàng ngày, nhất là sau khi đi ngoài đường bụi bẩn hoặc bơi lội. Khi lau mắt, hãy dùng khăn sạch hoặc bông tẩy trang riêng cho mỗi bên mắt để tránh lây nhiễm chéo.
• Hạn chế dụi mắt: Bàn tay là nơi trú ngụ của hàng triệu vi khuẩn. Việc dụi mắt không chỉ gây trầy xước kết mạc mà còn vô tình đưa vi khuẩn vào nhú tuyến lệ, gây viêm nhiễm và sẹo hóa đường dẫn lệ.
• Điều trị triệt để các bệnh liên quan: Các bệnh lý như viêm xoang mạn tính, viêm mũi dị ứng hay viêm kết mạc, nếu không được điều trị dứt điểm, sẽ khiến niêm mạc mũi, mắt bị phù nề thường xuyên, dễ dẫn đến tắc hẹp ống lệ mũi.
• Bảo vệ mắt khỏi chấn thương: Khi tham gia các môn thể thao đối kháng hoặc làm việc trong môi trường có vật thể bay (như xưởng mộc, công trường), hãy luôn đeo kính bảo hộ. Một chấn thương nhỏ ở vùng gốc mũi cũng có thể làm đứt hoặc dập nát ống dẫn lệ.
• Thay đổi thói quen trang điểm: Đối với phái đẹp, việc tẩy trang không sạch vùng mi mắt (đặc biệt là mascara và eyeliner) có thể gây bít tắc các lỗ thông tuyến lệ li ti. Hãy đảm bảo làm sạch vùng mắt hoàn toàn trước khi đi ngủ.

7. Câu hỏi thường gặp

7.1. Bệnh tắc tuyến lệ có lây không?

Bản thân việc tắc nghẽn cơ học (do sẹo, do tuổi già hoặc cấu trúc xương) thì không lây. Tuy nhiên, nếu bạn bị tắc tuyến lệ kèm theo tình trạng nhiễm trùng (có mủ, dịch nhầy) thì các vi khuẩn, virus trong dịch tiết này có khả năng lây lan qua việc dùng chung khăn mặt, gối hoặc tiếp xúc trực tiếp. Chính vì thế, người bệnh cần ý thức giữ gìn vệ sinh cá nhân để bảo vệ những người xung quanh.

7.2. Phẫu thuật tắc tuyến lệ có đau không? Bao lâu thì lành?

Nhiều người trì hoãn điều trị vì sợ đau. Thực tế, với phương pháp phẫu thuật nối thông túi lệ mũi (DCR) nội soi hiện nay, bệnh nhân sẽ được gây mê hoặc gây tê tại chỗ nên hoàn toàn không có cảm giác đau trong suốt quá trình thực hiện.

Về thời gian hồi phục: Sau phẫu thuật 1 – 2 ngày, hiện tượng sưng nề nhẹ vùng mũi mắt sẽ thuyên giảm. Sau khoảng 1 tuần, vết mổ (nếu có) sẽ lành hẳn. Bác sĩ thường sẽ đặt một ống silicone nhỏ trong lệ đạo để định hình đường thông mới và ống này sẽ được rút ra sau khoảng 1 – 3 tháng mà không gây đau đớn.

7.3. Nhú tuyến lệ bị sưng là bị gì?

Nhú tuyến lệ là phần nhô lên nhỏ ở góc trong mí mắt, nơi chứa điểm lệ (lỗ thoát nước mắt). Khi nhú tuyến lệ bị sưng, đây thường là dấu hiệu cảnh báo của tình trạng viêm điểm lệ hoặc sự xâm nhập của nấm, vi khuẩn vào đầu ống lệ. Tình trạng sưng tấy này khiến điểm lệ bị thu hẹp hoặc đóng kín, dẫn đến nước mắt không thể thoát đi được. Nếu thấy nhú tuyến lệ đỏ, đau hoặc có mủ trào ra khi ấn vào, bạn cần đi khám ngay để tránh biến chứng viêm túi lệ cấp.

7.4. Đứt tuyến lệ (do chấn thương) có nguy hiểm không?

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa tắc và đứt lệ quản, vậy đứt tuyến lệ có nguy hiểm không? Câu trả lời là CÓ. Đứt tuyến lệ (thường do chấn thương sắc nhọn vùng mi mắt) là một cấp cứu nhãn khoa. Nó không gây tử vong nhưng RẤT NGUY HIỂM cho chức năng dẫn lưu nước mắt. Nếu không được phẫu thuật nối thông sớm (trong 48h đầu), vết thương sẽ thành sẹo bít kín đường lệ, gây ra tình trạng chảy nước mắt sống vĩnh viễn và rất khó điều trị về sau.

Cách chữa tắc tuyến lệ hiệu quả nhất là can thiệp đúng nguyên nhân và đúng thời điểm. Đừng để đôi mắt “ngập trong nước” làm ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn. Nếu bạn hoặc người thân có các triệu chứng bất thường về mắt, hãy đến ngay Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được thăm khám và điều trị sớm, giúp bảo vệ tốt cho đôi mắt luôn sáng khỏe.