Viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không? Cách chăm sóc

Viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh là tình trạng viêm kết mạc xuất hiện trong những tuần đầu sau sinh, có thể do nhiễm khuẩn, virus hoặc nguyên nhân không nhiễm trùng. Một số tác nhân như lậu cầu, Chlamydia hoặc herpes cần được phát hiện và điều trị sớm để hạn chế biến chứng tại mắt và toàn thân. Vì vậy, khi trẻ sơ sinh có biểu hiện đỏ mắt, sưng mí hoặc tiết dịch bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để xác định nguyên nhân.

1. Viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh là gì?

Viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh (hay còn gọi là viêm kết mạc sơ sinh, tên y khoa ophthalmia neonatorum) là tình trạng đáp ứng viêm của lớp màng trong suốt bao phủ lòng trắng và lót mặt trong mí mắt, khởi phát trong khoảng 28 ngày đầu tiên sau khi trẻ sinh ra.

Bệnh lý này có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau như nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus lây truyền từ đường sinh của mẹ trong quá trình chuyển dạ, phản ứng kích ứng do các loại thuốc nhỏ mắt dự phòng sau sinh.

Tùy thuộc vào tác nhân gây bệnh, tình trạng này có thể chỉ dừng ở mức độ nhẹ nhưng cũng có thể tiến triển thành các biến chứng nặng. Do cấu trúc và hệ thống miễn dịch của mắt trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện, bất kỳ biểu hiện đỏ mắt hay chảy dịch bất thường nào của bé trong giai đoạn này cũng cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá y khoa sớm để có hướng can thiệp kịp thời.

2. Dấu hiệu viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh

Cha mẹ có thể dễ dàng nhận biết bệnh viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh thông qua các triệu chứng điển hình quan sát được ở một hoặc cả hai bên mắt:

• Mắt đỏ hoặc có màu hồng: Lòng trắng của mắt trẻ bị sung huyết, hiện rõ các vệt máu nhỏ làm mắt có màu đỏ tươi hoặc hồng nhạt.
• Mí mắt sưng húp: Vùng da mí mắt trên và dưới bị phù nề, mọng nước, nhiều trường hợp sưng to khiến trẻ khó mở mắt.
• Chảy nước mắt nhiều: Trẻ ứ đọng nước mắt liên tục dù không quấy khóc.
• Tiết nhiều ghèn hoặc dịch mủ: Mắt xuất hiện dịch tiết bất thường với tính chất đa dạng: từ dịch nhầy trắng trong, dịch vàng nhạt cho đến mủ đặc màu xanh hoặc vàng.
• Hai mí mắt dính chặt sau khi ngủ: Dịch mủ khô lại tạo thành lớp vảy cứng dính chặt hai bờ mi, khiến bé không thể tự mở mắt sau khi ngủ dậy.
• Trẻ quấy khóc bất thường, nhạy cảm với ánh sáng: Trẻ cảm thấy khó chịu, nhắm chặt mắt khi gặp ánh sáng hoặc quấy khóc nhiều hơn do cảm giác đau rát, cộm vướng.

3. Nguyên nhân gây viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh

Căn nguyên gây ra viêm kết mạc trẻ sơ sinh rất đa dạng, được chia thành các nhóm nguyên nhân nhiễm trùng và không nhiễm trùng:

3.1. Nhiễm khuẩn trong quá trình sinh

Khi em bé di chuyển qua đường sinh của người mẹ trong quá trình chuyển dạ, mắt của trẻ có nguy cơ tiếp xúc trực tiếp với các loại vi khuẩn lưu trú tại đây. Các tác nhân vi khuẩn thông thường như Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae hoặc các vi khuẩn gram âm có thể xâm nhập gây nhiễm trùng mắt. Những trường hợp này đòi hỏi phải xác định chính xác tác nhân gây bệnh để dùng thuốc phù hợp.

3.2. Viêm kết mạc do Chlamydia

Chlamydia trachomatis là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm kết mạc nhiễm trùng ở trẻ sơ sinh, thường lây từ mẹ sang con trong khi sinh. Triệu chứng thường xuất hiện từ 5 đến 14 ngày sau sinh với biểu hiện sưng mí mắt, chảy mủ.

Lưu ý: Viêm kết mạc do Chlamydia không thể chữa khỏi nếu chỉ dùng thuốc nhỏ mắt đơn thuần. Vi khuẩn này có thể xâm nhập gây nhiễm trùng đường hô hấp. Do đó, trẻ bắt buộc phải được thăm khám toàn diện và chỉ định kháng sinh đường uống toàn thân.

3.3. Viêm kết mạc do lậu cầu

Neisseria gonorrhoeae có thể gây viêm kết mạc sơ sinh diễn tiến nhanh và là một trong những nguyên nhân cần được xử trí khẩn cấp. Triệu chứng thường xuất hiện trong những ngày đầu sau sinh, với biểu hiện mí mắt sưng nhiều, kết mạc đỏ và tiết lượng lớn dịch mủ.

Nếu không được điều trị kịp thời, lậu cầu có khả năng xâm nhập giác mạc, gây viêm loét, thủng giác mạc và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực. Trẻ nghi viêm kết mạc do lậu cầu cần được đánh giá và điều trị y khoa sớm.

3.4. Viêm kết mạc do virus, bao gồm herpes

Virus Herpes Simplex (HSV) cũng có thể lây từ mẹ sang con trong khi sinh. Viêm kết mạc do HSV tuy ít gặp hơn vi khuẩn nhưng lại đặc biệt nghiêm trọng. Bệnh có thể đi kèm các mụn nước nhỏ quanh vùng da mắt hoặc trên cơ thể trẻ.

HSV ở trẻ sơ sinh không chỉ có thể gây tổn thương mắt như viêm kết mạc hoặc viêm giác mạc mà còn có thể xuất hiện trong bệnh cảnh herpes sơ sinh ảnh hưởng đến da, miệng, hệ thần kinh trung ương hoặc nhiều cơ quan. Vì vậy, trẻ nghi nhiễm HSV cần được đánh giá toàn diện.

3.5. Kích ứng hóa học hoặc các nguyên nhân không nhiễm trùng

Viêm kết mạc hóa học có thể xảy ra sau khi mắt trẻ tiếp xúc với một số dung dịch dự phòng tại mắt được sử dụng sau sinh. Tình trạng kích ứng thường xuất hiện sớm và có xu hướng tự giảm. Tắc lệ đạo bẩm sinh cũng có thể gây chảy nước mắt, ghèn và dễ bị nhầm với viêm kết mạc.

Triệu chứng kích ứng này thường xuất hiện sớm (trong vòng 24 giờ sau sinh), kéo dài 24–36 giờ rồi tự êm dịu mà không cần điều trị kháng sinh. Ngoài ra, tình trạng tắc lệ đạo bẩm sinh cũng làm đọng nước mắt và gây ra các biểu hiện giống viêm kết mạc.

4. Viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không?

Mức độ nguy hiểm của viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh thường sẽ phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh và thời điểm trẻ được can thiệp bằng các biện pháp y tế. Các rủi ro và biến chứng nguy hiểm có thể kể đến như:

• Viêm loét và thủng giác mạc: Các tác nhân vi khuẩn có độc lực cao (đặc biệt là lậu cầu Neisseria gonorrhoeae) có khả năng phá hủy lớp giác mạc trong suốt nhanh chóng.
• Tổn thương thị lực vĩnh viễn: Sẹo giác mạc hình thành sau viêm loét sẽ làm mờ đục giác mạc, dẫn đến suy giảm thị lực nặng hoặc mù lòa.
• Biến chứng toàn thân: Tùy tác nhân, viêm kết mạc sơ sinh có thể đi kèm nhiễm trùng ở các cơ quan khác. Chlamydia có thể liên quan đến viêm phổi ở trẻ nhỏ; lậu cầu có thể gây nhiễm trùng lan tỏa; HSV sơ sinh có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương hoặc nhiều cơ quan.

5. Bác sĩ chẩn đoán viêm kết mạc sơ sinh như thế nào?

Do trẻ sơ sinh chưa thể giao tiếp và các triệu chứng mắt rất dễ nhầm lẫn, quy trình chẩn đoán y khoa cần được thực hiện cẩn trọng, bao gồm các bước:

• Thăm khám lâm sàng vùng mắt: Bác sĩ Nhãn khoa sử dụng đèn soi chuyên dụng để đánh giá mức độ sưng nề của mí mắt, tình trạng sung huyết kết mạc và độ trong suốt của giác mạc.
• Đánh giá đặc điểm dịch tiết: Ghi nhận màu sắc (trắng, vàng, xanh), tính chất (dịch nhầy, mủ đặc) và lượng dịch mắt tiết ra.
• Khai thác tiền sử y khoa: Bác sĩ ghi nhận thời điểm bắt đầu xuất hiện triệu chứng (ngày thứ mấy sau sinh), tiền sử thai kỳ của mẹ (có bị viêm nhiễm phụ khoa, lậu, Chlamydia hay Herpes sinh dục không).
• Xét nghiệm vi sinh khi cần: Bác sĩ có thể lấy mẫu dịch hoặc tế bào kết mạc để nhuộm soi, nuôi cấy hoặc thực hiện các xét nghiệm phát hiện tác nhân phù hợp. Loại xét nghiệm được lựa chọn tùy nguyên nhân nghi ngờ và khả năng của phòng xét nghiệm.
• Tầm soát nhiễm trùng toàn thân: Trường hợp nghi ngờ vi khuẩn/virus đã xâm nhập vào cơ thể, trẻ sẽ được chỉ định thêm các xét nghiệm máu hoặc khám chuyên khoa Nhi.

6. Điều trị viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh

Điều trị viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh cần tiến hành sớm để kiểm soát nhiễm trùng và bảo vệ thị lực. Tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ xử trí phù hợp:

6.1. Điều trị phụ thuộc nguyên nhân

Không có một loại thuốc phù hợp cho tất cả trường hợp viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh. Phương pháp điều trị được lựa chọn dựa trên nguyên nhân nghi ngờ, mức độ bệnh, kết quả thăm khám và xét nghiệm khi cần thiết. Với một số nhiễm trùng có nguy cơ tiến triển nhanh, bác sĩ có thể bắt đầu điều trị trước khi có kết quả vi sinh hoàn chỉnh.

6.2. Trường hợp do vi khuẩn thông thường

Bác sĩ sẽ chỉ định các loại thuốc kháng sinh dạng dung dịch nhỏ mắt hoặc thuốc tra mắt phù hợp. Trường hợp nhiễm trùng nặng hoặc nguy cơ biến chứng, kháng sinh đường uống hoặc tiêm truyền tĩnh mạch/tiêm bắp sẽ được phối hợp theo dõi tại bệnh viện.

6.3. Trường hợp do Chlamydia

Viêm kết mạc do Chlamydia trachomatis cần điều trị bằng kháng sinh toàn thân theo chỉ định của bác sĩ, thuốc nhỏ mắt đơn thuần không đủ để điều trị nhiễm Chlamydia ở trẻ sơ sinh. Trẻ cũng cần được theo dõi sau điều trị và đánh giá nguy cơ nhiễm Chlamydia tại các vị trí khác, đặc biệt là đường hô hấp.

6.4. Trường hợp nghi lậu cầu

Đây là tình trạng cần được đánh giá và điều trị khẩn cấp. Trẻ cần được điều trị bằng kháng sinh toàn thân đường tiêm theo chỉ định, đồng thời được đánh giá nguy cơ tổn thương giác mạc và nhiễm trùng lan rộng. Dịch tiết ở mắt có thể được làm sạch bằng dung dịch phù hợp dưới hướng dẫn của nhân viên y tế.

6.5. Trường hợp do herpes hoặc virus đặc hiệu

Nhiễm HSV ở trẻ sơ sinh có thể liên quan đến tổn thương mắt và bệnh lý toàn thân nghiêm trọng. Trẻ nghi nhiễm HSV cần được đánh giá sớm và có thể phải điều trị bằng thuốc kháng virus toàn thân dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa. Cha mẹ không nên tự ý sử dụng thuốc nhỏ mắt, đặc biệt là các thuốc chứa corticosteroid, khi chưa có chỉ định.

7. Thuốc điều trị viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh có được tự dùng không?

Không. Thuốc điều trị viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Một số trường hợp chỉ cần chăm sóc hỗ trợ, trong khi nhiễm khuẩn thông thường có thể cần thuốc tại mắt; Chlamydia, lậu cầu hoặc HSV có thể cần điều trị toàn thân.

Cha mẹ không nên tự mua thuốc nhỏ mắt hoặc sử dụng thuốc của người lớn cho trẻ sơ sinh. Đặc biệt, không tự dùng thuốc chứa corticosteroid hoặc kháng sinh khi chưa được bác sĩ thăm khám và chỉ định.

8. Cha mẹ nên chăm sóc mắt trẻ như thế nào?

Bên cạnh dùng thuốc theo đơn của bác sĩ, cha mẹ cũng cần chăm sóc vệ sinh đúng cách tại nhà để giúp trẻ nhanh hồi phục:

• Vệ sinh tay trước và sau khi chăm sóc mắt trẻ: Luôn rửa tay sạch bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn trước và sau khi chạm vào mắt trẻ hay thực hiện nhỏ thuốc.
• Lau rửa mắt đúng kỹ thuật: Dùng gạc vô trùng hoặc bông y tế thấm nước muối sinh lý NaCl 0.9%. Lau nhẹ nhàng từ góc trong mắt (gần mũi) ra ngoài đuôi mắt.
• Dùng riêng vật lau cho từng mắt: Sử dụng một miếng gạc/bông lau riêng cho mỗi bên mắt. Tuyệt đối không dùng chung một miếng gạc cho cả hai mắt để tránh lây nhiễm chéo vi khuẩn từ mắt bệnh sang mắt lành.
• Không nhỏ sữa mẹ, nước lá hoặc dung dịch không vô khuẩn: Tuyệt đối không nhỏ sữa mẹ, nước lá cây, nước chanh hay các dung dịch dân gian không vô trùng vào mắt trẻ. Vì những cách này có thể đưa thêm vi khuẩn nguy hiểm vào mắt, gây nhiễm trùng thứ phát và loét giác mạc.
• Không tự ý dùng lại đơn thuốc cũ: Không sử dụng lại đơn thuốc của lần bệnh trước hoặc lấy thuốc nhỏ mắt của người lớn/trẻ khác nhỏ cho trẻ sơ sinh.
• Tuân thủ lịch tái khám: Đưa trẻ đi tái khám đúng hẹn để bác sĩ đánh giá độ đáp ứng thuốc và tình trạng hồi phục của giác mạc.

9. Có thể phòng ngừa viêm kết mạc sơ sinh không?

Có thể giảm nguy cơ viêm kết mạc sơ sinh bằng một số biện pháp dự phòng trước và sau sinh.

• Khám thai và sàng lọc nhiễm trùng theo chỉ định: Thai phụ nên tuân thủ lịch khám thai và thực hiện sàng lọc các bệnh lây truyền qua đường tình dục theo hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt khi có yếu tố nguy cơ.
• Điều trị nhiễm trùng ở mẹ khi phát hiện: Phát hiện và điều trị Chlamydia hoặc lậu trong thai kỳ giúp giảm nguy cơ lây truyền sang trẻ.
• Thực hiện dự phòng mắt sơ sinh theo quy trình chuyên môn: Việc dự phòng tại mắt sau sinh cần tuân theo hướng dẫn của cơ sở sản khoa và quy định chuyên môn hiện hành.
• Giữ vệ sinh khi chăm sóc trẻ: Rửa tay trước khi chạm vào vùng mắt và sử dụng vật dụng riêng, sạch cho trẻ.

10. Câu hỏi thường gặp

10.1. Trẻ sơ sinh bị viêm kết mạc có tự khỏi không?

Không nên chờ viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh tự khỏi. Một số nguyên nhân có thể nhẹ hoặc tự cải thiện, nhưng cha mẹ khó phân biệt với các nhiễm trùng cần điều trị sớm như lậu cầu, Chlamydia hoặc HSV. Vì vậy, trẻ sơ sinh có đỏ mắt, sưng mí hoặc tiết dịch bất thường nên được bác sĩ đánh giá.

10.2. Trẻ sơ sinh bị ghèn mắt có phải viêm kết mạc không?

Ghèn mắt là một trong những dấu hiệu chính của viêm kết mạc. Tuy nhiên, ghèn mắt ở trẻ sơ sinh cũng có thể do tắc lệ đạo bẩm sinh (tắc ống dẫn nước mắt). Cần đưa trẻ đi khám bác sĩ để xác định rõ nguyên nhân gây ghèn.

10.3. Viêm kết mạc sơ sinh và tắc lệ đạo khác nhau thế nào?

Tắc lệ đạo bẩm sinh thường gây chảy nước mắt và ghèn nhưng kết mạc ít đỏ hơn so với viêm kết mạc. Tuy nhiên, các biểu hiện có thể chồng lấp, đặc biệt khi xảy ra nhiễm trùng thứ phát. Nếu trẻ có mắt đỏ rõ, sưng mí, nhiều dịch mủ hoặc triệu chứng kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để xác định nguyên nhân.

10.4. Viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh bao lâu thì khỏi?

Thời gian hồi phục phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tổn thương và đáp ứng điều trị. Trẻ có thể giảm đỏ mắt, sưng mí và dịch tiết sau khi được điều trị phù hợp, nhưng vẫn cần tái khám theo chỉ định. Với Chlamydia, lậu cầu hoặc HSV, thời gian theo dõi và điều trị được bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng cụ thể.

10.5. Có được nhỏ sữa mẹ vào mắt trẻ sơ sinh không?

Không nên tự nhỏ sữa mẹ vào mắt trẻ để điều trị viêm kết mạc. Sữa mẹ không phải là thuốc nhỏ mắt vô khuẩn và không thay thế việc chẩn đoán, điều trị theo nguyên nhân. Việc áp dụng mẹo dân gian có thể làm chậm thời điểm trẻ được thăm khám và điều trị phù hợp.

Lưu ý: Thông tin trong bài mang tính tham khảo và không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị trực tiếp từ bác sĩ. Cha mẹ không nên tự ý dùng thuốc cho trẻ sơ sinh khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh cần được đánh giá sớm vì nguyên nhân gây bệnh rất đa dạng và một số nhiễm trùng có thể tiến triển nhanh, ảnh hưởng đến giác mạc, thị lực hoặc sức khỏe toàn thân. Khi trẻ có mắt đỏ, sưng mí, tiết nhiều dịch mủ hoặc các biểu hiện bất thường trong những tuần đầu sau sinh, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị phù hợp, thay vì tự mua thuốc nhỏ mắt hoặc áp dụng các mẹo dân gian.