Giải phẫu hốc mắt: Cấu trúc bên trong gồm những gì?

Hốc mắt là một cấu trúc xương phức tạp, đóng vai trò quan trọng trong việc chứa đựng và bảo vệ nhãn cầu cùng các bộ phận hỗ trợ. Việc hiểu rõ cấu trúc này không chỉ giúp chúng ta nhận thức được cơ chế hoạt động của đôi mắt mà còn là cơ sở then chốt để chẩn đoán và điều trị các bệnh lý hốc mắt nguy hiểm. Hãy cùng Bệnh viện Mắt Sài Gòn giải phẫu hốc mắt chi tiết trong bài viết này!

1. Hốc mắt là gì? Hốc mắt nằm ở đâu trên khuôn mặt

Hốc mắt là khoang xương có dạng hình tháp rỗng, với đỉnh hướng về phía sau và đáy mở rộng ra phía trước, được tạo thành từ các xương sọ và mặt. Chức năng chính của hốc mắt là chứa và bảo vệ nhãn cầu, 6 cơ vận nhãn, dây thần kinh cùng hệ thống mạch máu và bạch huyết. Đây là vùng cấu trúc phức tạp, bảo vệ mắt khỏi tác động bên ngoài.

Hốc mắt nằm giữa xương trán (phía trên) và xương hàm trên (phía dưới). Chúng được ngăn cách với nhau bởi sống mũi và các xoang sàng.

2. Giải phẫu hốc mắt

Giải phẫu hốc mắt trong y khoa là sự khám phá một hệ thống liên kết chặt chẽ từ khung xương vững chắc, mạng lưới cơ vận động linh hoạt cho đến hệ thống gồm thần kinh và mạch máu nuôi dưỡng. Các bộ phận chính yếu tạo nên sự kỳ diệu của hốc mắt bao gồm:

2.1. Xương hốc mắt

Hốc mắt không phải là một khối xương duy nhất mà là một cấu trúc phức hợp được ghép lại từ nhiều xương hàm mặt. Bạn có thể hình dung, hốc mắt có hình dáng như một hình tháp rỗng với phần đỉnh hướng về phía sau và đáy mở rộng ra phía trước. Xung quanh khoang rỗng này được bao bọc bởi 4 thành xương vững chắc, bao gồm: Thành trên, thành dưới, thành trong và thành ngoài. Cấu trúc này được hình thành từ sự liên kết của 7 loại xương: Xương trán, xương gò má, xương sàng, xương hàm trên, xương bướm, xương khẩu cái và xương lệ.

• Thành trên: Được tạo thành chủ yếu bởi xương trán và một phần phía sau của xương bướm. Đây là phần ngăn cách mắt với não bộ ở phía trên.
• Thành dưới: Được cấu tạo từ xương gò má, xương hàm trên và xương khẩu cái. Điểm đặc biệt của thành dưới là có các rãnh và ngách dưới ổ mắt, nơi chứa bó mạch thần kinh quan trọng.
• Thành trong: Đây được đánh giá là thành mỏng nhất trong 4 thành. Nó được cấu thành từ xương sàng, xương khẩu cái, phần trên của xương hàm trên và xương lệ. Do có cấu tạo từ xương sàng (còn gọi là xương giấy), khu vực này rất dễ bị tổn thương khi có va chạm mạnh.
• Thành ngoài: Ngược lại với thành trong, thành ngoài rất chắc chắn, được hình thành chủ yếu bởi xương gò má, xương trán và phần lớn xương bướm.

2.2. Các cơ vòng mi

Bên cạnh khung xương vững chắc, vùng hốc mắt còn được bao phủ bởi hệ thống cơ vòng mi. Đây là những cấu trúc phần mềm quan trọng, không chỉ giúp bảo vệ nhãn cầu khỏi các tác động vật lý mà còn điều khiển các cử động đóng – mở tự nhiên của mắt.

2.2.1. Cơ vòng mắt

Cơ vòng mắt là một dải cơ dẹt, rộng, bao quanh khe mi mắt. Cấu trúc này được chia làm ba phần chính với các nhiệm vụ riêng biệt:

• Phần ổ mắt: Bao quanh mi trên và mi dưới, nối với dây chằng mi mắt trong, giúp chúng ta nhắm mắt chặt lại khi cần thiết.
• Phần cơ mi: Bắt đầu từ dây chằng mi mắt trong, liên kết với nhau tại đường giữa mi mắt ngoài và kết thúc tại mặt trong của thành ngoài ổ mắt. Đây là phần chịu trách nhiệm cho các cử động chớp mắt nhẹ nhàng và tự nhiên.
• Phần cơ lệ: Nối từ xương lệ đến mặt trong của mi trên và mi dưới, đóng vai trò hỗ trợ trong việc dẫn lưu nước mắt.
• Thần kinh chi phối: Cơ vòng mắt được điều khiển bởi nhánh thái dương và nhánh gò má của dây thần kinh số VII (dây thần kinh mặt).

2.2.2. Cơ nâng mi trên

Ngược lại với cơ vòng mắt, cơ nâng mi trên sẽ phụ trách việc mở mắt.

• Vị trí: Cơ xuất phát từ sâu bên trong hốc mắt (tại cánh nhỏ xương bướm). Từ đây, cơ chạy dọc phía trên cơ thẳng trên, hướng ra phía trước và kết thúc bằng cách tỏa ra các sợi bám chắc vào sụn mi cùng lớp da của mi mắt trên.
• Cơ chế hoạt động: Bạn có thể hình dung cơ này như một sợi dây kéo, khi cơ co lại, nó sẽ kéo mi trên lên cao để mở rộng tầm nhìn. Hoạt động này được điều khiển bởi dây thần kinh vận nhãn (dây III).

Việc nắm vững cấu trúc của cơ nâng mi trên là yếu tố quan trọng giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác các tình trạng bệnh lý như sụp mi bẩm sinh hoặc mắc phải (do liệt dây thần kinh). Đặc biệt trong phẫu thuật thẩm mỹ mắt (như cắt mí, nhấn mí), việc tác động đúng vào cơ nâng mi giúp điều chỉnh độ mở của khe mi, tạo hình đôi mắt hai mí sắc nét, tự nhiên và trẻ trung, đồng thời tránh được các biến chứng nguy hiểm như trợn mắt hoặc không thể khép kín mi mắt..

2.3. Các cơ vận nhãn

Cơ vận nhãn là hệ thống các cơ nằm bên ngoài nhãn cầu, đóng vai trò then chốt trong việc điều khiển chuyển động của mắt. Để đảm bảo thị giác sắc nét, các cơ này phải hoạt động cực kỳ nhanh chóng và chính xác, giúp nhãn cầu di chuyển liên tục để theo dõi mục tiêu.

• Nhóm 4 cơ thẳng (Thẳng trên, dưới, trong, ngoài): Xuất phát từ vòng gân chung ở đỉnh hốc mắt và bám vào phần trước nhãn cầu. Nhóm này đảm nhận các chuyển động chính theo trục dọc và ngang như liếc mắt lên – xuống, vào trong (về phía mũi) và ra ngoài (về phía thái dương).
• Nhóm 2 cơ chéo (Chéo trên và chéo dưới): Thực hiện các cử động xoay phức tạp và phối hợp. Cơ chéo trên giúp mắt liếc xuống dưới và ra ngoài; trong khi cơ chéo dưới giúp mắt liếc lên trên và ra ngoài. Đặc biệt, cơ chéo trên phải đi qua một “ròng rọc” xương trước khi bám vào nhãn cầu.

2.4. Hệ thống dây thần kinh

Hệ thống dây thần kinh trong hốc mắt cực kỳ phức tạp, đóng vai trò điều khiển các cử động tinh vi của nhãn cầu và truyền dẫn cảm giác. Có ba dây thần kinh sọ não chính chịu trách nhiệm vận động cho các cơ:

• Dây thần kinh vận nhãn (Dây III): Đây là dây thần kinh quan trọng nhất, chi phối hầu hết các cơ vận nhãn bao gồm: cơ thẳng trên, cơ thẳng dưới, cơ thẳng trong, cơ chéo dưới và cơ nâng mi trên.
• Dây thần kinh ròng rọc (Dây IV): Chỉ chi phối duy nhất cho cơ chéo trên. Dây thần kinh này giúp mắt có khả năng liếc xuống dưới và nhìn vào trong.
• Dây thần kinh vận nhãn ngoài (Dây VI): Chỉ chi phối cho cơ thẳng ngoài, giúp nhãn cầu thực hiện cử động liếc ra ngoài (về phía thái dương).

Các nhân của các dây thần kinh này được kết nối chặt chẽ trong thân não để phối hợp cử động giữa hai mắt. Bất kỳ tổn thương nào đối với các cơ hoặc dây thần kinh điều khiển chúng đều có thể gây ra các vấn đề thị giác nghiêm trọng như song thị, lác mắt, rung giật nhãn cầu,…

2.5. Mạch máu

Hệ thống mạch máu trong ổ mắt giống như một mạng lưới giao thông huyết mạch, đảm bảo cung cấp oxy và dưỡng chất liên tục để đôi mắt hoạt động bền bỉ.

• Động mạch mắt: Là nguồn nuôi dưỡng chính cho toàn bộ cấu trúc trong hốc mắt. Xuất phát từ động mạch cảnh trong, nó chia thành nhiều nhánh nhỏ để tưới máu cho nhãn cầu và các cơ vận nhãn.
• Động mạch trung tâm võng mạc: Đây là nhánh quan trọng nhất của động mạch mắt. Nó đi xuyên vào tâm dây thần kinh thị giác để nuôi dưỡng các lớp trong của võng mạc. Bất kỳ sự tắc nghẽn nào tại đây cũng có thể gây mất thị lực tức thì.
• Hệ thống động mạch cơ và động mạch mi:
  • Động mạch lệ: Cung cấp máu cho tuyến lệ và cơ thẳng ngoài.
  • Các động mạch mi trước: Đi dọc theo các cơ thẳng để vào nhãn cầu. Một chi tiết thú vị là mỗi cơ thẳng có 2 động mạch mi trước, riêng cơ thẳng ngoài chỉ có 1 nhánh duy nhất.
• Động mạch dưới ổ mắt: Hỗ trợ cung cấp máu bổ sung cho vùng sàn hốc mắt, đặc biệt là cơ thẳng dưới và cơ chéo dưới.

3. Các bệnh lý phổ biến liên quan đến hốc mắt

Sự tổn thương đối với các cơ vận nhãn, hệ thống ròng rọc (pulley) hoặc các dây thần kinh sọ não (III, IV, VI) dẫn đến các rối loạn chức năng mắt nghiêm trọng:

• Mắt lồi: Tình trạng nhãn cầu bị đẩy ra phía trước khỏi vị trí bình thường trong hốc mắt, gây ảnh hưởng đến thẩm mỹ và thị lực.
• Viêm mô tế bào hốc mắt: Là bệnh lý nhiễm trùng sâu và nghiêm trọng ở các mô mềm phía sau vách ngăn hốc mắt, bao gồm cơ và mỡ bao quanh nhãn cầu. Đây là một tình trạng cấp cứu nhãn khoa, thường do vi khuẩn gây ra, có nguy cơ cao gây mù lòa hoặc đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.
• Lác mắt: tình trạng hai nhãn cầu không thẳng hàng, nhìn về hai hướng khác nhau khi nhìn thẳng, do sự mất cân bằng giữa các cơ vận nhãn.
• Sụp mi: là hiện tượng mí mắt trên sa xuống thấp hơn vị trí bình thường khi nhìn thẳng, có thể xảy ra ở một hoặc cả hai bên mắt. Nguyên nhân thường do tổn thương dây thần kinh số III hoặc liệt cơ nâng mi trên.
• Liệt vận nhãn: Tình trạng yếu hoặc liệt một hay nhiều cơ vận nhãn, làm hạn chế khả năng liếc mắt theo các hướng.
• Rung giật nhãn cầu: Là tình trạng mắt chuyển động, dao động lặp đi lặp lại hoặc quay tròn không kiểm soát, không theo ý muốn, thường xảy ra ở cả hai bên mắt. Chuyển động này có thể ngang, dọc hoặc xoay, gây suy giảm thị lực, khó tập trung nhìn và ảnh hưởng đến thăng bằng.
• Gãy xương hốc mắt: là tình trạng một hoặc nhiều xương bao quanh nhãn cầu bị nứt, gãy do chấn thương mạnh, như tai nạn giao thông, thể thao hoặc va đập. Đây là chấn thương nghiêm trọng, có thể gây biến chứng như nhìn đôi (song thị), giảm thị lực, tê liệt cơ mặt hoặc sụp mi nếu không điều trị kịp thời.
• U hốc mắt: Tình trạng xuất hiện khối u bất thường (lành tính hoặc ác tính) nằm bên trong hốc xương mắt, bao quanh nhãn cầu, cơ, mạch máu và dây thần kinh
• Vỡ sàn hốc mắt: Tình trạng xương thành dưới ổ mắt bị gãy và sập xuống xoang hàm do chấn thương mạnh, thường gặp ở tầng giữa mặt.
• Viêm dây thần kinh thị giác: Tình trạng viêm gây tổn thương bao myelin bao quanh dây thần kinh thị giác, dẫn đến đau mắt và mất thị lực tạm thời, thường ở một mắt.

4. Một số câu hỏi thường gặp

4.1. Thành dưới hốc mắt là xương gì

Thành dưới hốc mắt không được cấu tạo từ một xương duy nhất mà là sự kết hợp của 3 xương chính: Xương hàm trên, xương gò má và xương khẩu cái.

4.2. Viêm xoang có ảnh hưởng đến hốc mắt không?

Viêm xoang có ảnh hưởng trực tiếp và rất dễ gây biến chứng đến hốc mắt do các xoang nằm bao quanh và chỉ ngăn cách với mắt bằng những vách xương cực kỳ mỏng như xương giấy ở xoang sàng.

4.3. Hốc mắt sâu có ảnh hưởng thị lực không?

Thông thường, hốc mắt sâu nhẹ chỉ ảnh hưởng đến yếu tố thẩm mỹ và không làm giảm thị lực. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân liên quan đến bệnh lý hốc mắt hoặc tổn thương mô quanh mắt, người bệnh có thể gặp các tình trạng như: mờ mắt, khô mắt, mỏi mắt, nhìn đôi, đau quanh hốc mắt,… Trong các trường hợp nặng, thị lực có thể bị ảnh hưởng nếu dây thần kinh thị giác hoặc cơ vận nhãn bị chèn ép.

Hốc mắt là một hệ thống giải phẫu tinh vi, nơi các thành xương, cơ vận nhãn, thần kinh và mạch máu phối hợp chặt chẽ để bảo vệ và duy trì hoạt động của thị giác. Việc hiểu rõ cấu tạo này là cơ sở quan trọng để chẩn đoán, điều trị hiệu quả các bệnh lý nguy hiểm và đảm bảo tính chính xác trong phẫu thuật thẩm mỹ vùng mắt. Hy vọng bài viết đã cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện về giải phẫu hốc mắt!