Khô tuyến lệ là gì? Có phải là khô mắt do giảm tiết nước mắt không?

Khô tuyến lệ là tình trạng tuyến lệ suy giảm khả năng tiết nước mắt, khiến bề mặt nhãn cầu không được duy trì độ ẩm ổn định và dễ bị kích ứng. Đây là một dạng khô mắt do thiếu nước mắt, có thể ảnh hưởng đến thị lực nếu kéo dài. Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và hướng cải thiện phù hợp trong bài viết dưới đây.

1. Khô tuyến lệ là gì? Có phải là khô mắt do giảm tiết nước mắt không?

Khô tuyến lệ xảy ra khi tuyến lệ suy giảm khả năng tiết nước mắt, khiến lượng dịch tiết không đủ để duy trì độ ẩm cần thiết cho bề mặt nhãn cầu. Về bản chất, tình trạng này thuộc nhóm khô mắt do giảm tiết nước mắt. Mức độ bệnh có thể thay đổi từ nhẹ đến nặng tùy theo nguyên nhân và thời gian mắc bệnh.

• Cơ chế: Nước mắt không chỉ giúp bôi trơn mà còn tham gia nuôi dưỡng và bảo vệ bề mặt nhãn cầu. Khi lượng nước mắt suy giảm, màng phim nước mắt mất ổn định, khiến giác mạc dễ bị phơi nhiễm với môi trường bên ngoài.
• Hệ lụy: Khi thiếu lớp bôi trơn tự nhiên, mỗi lần chớp mắt sẽ làm tăng ma sát giữa mi mắt và bề mặt nhãn cầu. Tình trạng này kéo dài có thể gây trầy xước biểu mô, viêm loét giác mạc và ảnh hưởng đến thị lực.
• Cảnh báo: Do nguyên nhân xuất phát từ sự suy giảm chức năng tuyến lệ, việc điều trị không chỉ dừng lại ở bổ sung nước mắt nhân tạo mà còn cần kết hợp kiểm soát viêm, điều chỉnh yếu tố nguy cơ và cải thiện chất lượng màng phim nước mắt theo hướng dẫn của bác sĩ.

2. Nguyên nhân gây khô tuyến lệ

Có nhiều yếu tố tác động khiến tuyến lệ hoạt động kém hiệu quả, dẫn đến giảm tiết nước mắt. Các bác sĩ nhãn khoa thường chia nguyên nhân thành hai nhóm chính: yếu tố sinh hoạt – môi trường và bệnh lý.

2.1. Nguyên nhân sinh lý – môi trường

Các yếu tố sinh hoạt và môi trường không trực tiếp gây tổn thương tuyến lệ, nhưng có thể làm giảm tần suất chớp mắt hoặc tăng bay hơi nước mắt, từ đó làm nặng thêm tình trạng khô mắt.

• Thói quen sử dụng thiết bị điện tử: Khi tập trung quá lâu vào máy tính hoặc điện thoại, tần suất chớp mắt giảm, khiến nước mắt phân bố không đều và dễ bay hơi hơn.
• Môi trường sống: Việc thường xuyên làm việc trong phòng điều hòa hoặc môi trường khói bụi, khô nóng làm tốc độ bay hơi của nước mắt diễn ra nhanh hơn khả năng bù đắp của tuyến.
• Quá trình lão hóa tự nhiên: Khi càng lớn tuổi, các tế bào tuyến lệ có xu hướng bị xơ hóa, dẫn đến việc sản xuất phần “nước” trong nước mắt không còn dồi dào như trước.

2.2. Nguyên nhân bệnh lý

Trong nhiều trường hợp, tuyến lệ không đơn thuần là do môi trường mà bắt nguồn từ những tổn thương thực thể:

• Di chứng từ viêm tuyến lệ: Tình trạng viêm tuyến lệ mãn tính kéo dài nếu không được điều trị dứt điểm sẽ để lại các vết sẹo xơ, gây tắc nghẽn các ống xuất của tuyến.
• Kích ứng và dị ứng kéo dài: Những bệnh nhân viêm kết mạc dị ứng thường có thói quen dụi mắt, gây tổn thương bề mặt nhãn cầu và có thể ảnh hưởng gián tiếp đến chức năng tiết nước mắt.
• Các bệnh lý tự miễn (như hội chứng Sjögren, Lupus ban đỏ): Khiến hệ miễn dịch tấn công trực tiếp vào mô tuyến lệ, gây giảm tiết nước mắt trầm trọng.

Lưu ý: Trong một số trường hợp phức tạp, tình trạng khô mắt nghiêm trọng có thể bắt nguồn từ các khối u tuyến lệ chèn ép hoặc nhiễm trùng nặng tạo thành ổ áp xe tuyến lệ. Những trường hợp này thường đi kèm với sưng nề rõ rệt ở vùng đuôi mắt và cần được can thiệp y khoa khẩn cấp.

3. Triệu chứng khô tuyến lệ

Người bệnh có thể nhận diện sớm bệnh lý này thông qua các dấu hiệu sau:

• Cảm giác khô rát, cộm như có cát trong mắt.
• Nhìn mờ thoáng qua, thị lực thay đổi không ổn định (thường cải thiện sau khi chớp mắt vài lần).
• Nhạy cảm quá mức với ánh sáng (sợ ánh sáng).
• Mắt dễ mỏi, đỏ ngầu khi làm việc tập trung.
• Chảy nước mắt phản xạ: Khi mắt bị khô, cơ thể tăng tiết nước mắt để bù đắp. Tuy nhiên, nước mắt này không ổn định, dễ bay hơi nên không giữ được trên bề mặt mắt và thường chảy ra ngoài.

4. Các phương pháp chẩn đoán chuyên sâu

Để xác định thể khô mắt (giảm tiết nước mắt, bay hơi hoặc hỗn hợp), bác sĩ sẽ thực hiện các phương pháp sau:

• Test Schirmer (Đo lượng nước mắt): Sử dụng một dải giấy lọc chuyên dụng đặt ở góc mắt để đo chính xác lượng nước mắt tiết ra trong 5 phút.
• Đo thời gian vỡ màng phim (TBUT): Đánh giá độ bền của lớp nước mắt trên bề mặt nhãn cầu.
• Nhuộm màu giác mạc: Sử dụng thuốc nhuộm Flourescein để phát hiện các điểm trầy xước trên giác mạc do thiếu nước mắt gây ra.

5. Phương pháp điều trị khô tuyến lệ

Mục tiêu chính khi điều trị khô tuyến lệ là bù đắp lượng nước thiếu hụt và cải thiện lượng và chất lượng màng phim nước mắt. Các phương pháp điều trị bệnh bao gồm:

• Dùng nước mắt nhân tạo: Ưu tiên các loại không chứa chất bảo quản để dưỡng ẩm mắt lâu dài.
• Thuốc kháng viêm: Sử dụng theo đơn của bác sĩ để kiểm soát tình trạng viêm tại tuyến.
• Nút điểm lệ: Thủ thuật nhỏ giúp giữ lại lượng nước mắt tự nhiên ít ỏi trên bề mặt mắt lâu hơn.
• Bổ sung dinh dưỡng: Tăng cường Omega-3 và vitamin A có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng màng phim nước mắt.

6. Cách phòng ngừa khô tuyến lệ

Việc duy trì sức khỏe cho hệ thống bài tiết nước mắt là cách tốt nhất để tránh tình trạng khô mắt mãn tính. Bạn có thể chủ động bảo vệ tuyến lệ thông qua các thói quen sinh hoạt hàng ngày sau:

• Thiết lập chế độ nghỉ ngơi cho mắt: Áp dụng quy tắc 20-20-20 (cứ mỗi 20 phút làm việc, hãy nhìn xa 20 feet tương đương 6m trong khoảng 20 giây). Việc này giúp giảm áp lực điều tiết và kích thích phản xạ chớp mắt tự nhiên để bôi trơn nhãn cầu.
• Cải thiện môi trường làm việc: Hạn chế ngồi trực diện hướng gió của máy điều hòa hoặc quạt điện. Nếu làm việc trong môi trường hanh khô, bạn nên sử dụng thêm máy tạo độ ẩm để giảm tốc độ bay hơi của màng phim nước mắt.
• Vệ sinh và chăm sóc mắt đúng cách: Có thể rửa mắt nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý khi cần để loại bỏ bụi bẩn. Bên cạnh đó, thói quen chườm ấm và massage vùng mí mắt giúp cải thiện hoạt động của các tuyến bờ mi (tuyến Meibomius), từ đó ổn định lớp dầu của màng phim nước mắt, hạn chế bay hơi và hỗ trợ duy trì độ ẩm tự nhiên cho bề mặt mắt.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng: Bổ sung các thực phẩm giàu Omega-3 (có trong cá hồi, hạt óc chó) và Vitamin A để có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng màng phim nước mắt bền vững hơn.
• Sử dụng kính bảo hộ: Luôn đeo kính khi ra ngoài để bảo vệ mắt khỏi tia UV, khói bụi và các tác nhân gây dị ứng, viêm nhiễm hoặc ngứa tuyến lệ (cảm giác ngứa cộm ở vùng hốc mắt và góc trong của mắt).

Khô tuyến lệ là một bệnh lý mãn tính cần sự kiên trì trong quá trình điều trị. Nếu bạn cảm thấy mắt thường xuyên khô rát và không thuyên giảm khi dùng thuốc nhỏ mắt thông thường, hãy đến Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để kiểm tra chức năng tiết nước mắt và xác định nguyên nhân chính xác, từ đó giúp bảo vệ đôi mắt sáng khỏe bền lâu.