Hắc mạc là gì? Cấu tạo, chức năng và bệnh lý liên quan

Hắc mạc là một lớp mô mỏng giàu mạch máu và sắc tố đen nằm sâu trong nhãn cầu với cấu trúc mạch máu phức tạp và lưu lượng máu dồi dào, cũng vì vậy mà đây là vùng rất dễ trở thành mục tiêu của các bệnh lý nguy hiểm. Bài viết này của Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện từ cấu tạo 4 lớp chuyên sâu đến các chức năng thiết yếu của hắc mạc.

1. Hắc mạc là gì?

Hắc mạc (hay còn gọi là màng mạch) là lớp mô mỏng nằm giữa củng mạc (lòng trắng) và võng mạc trong nhãn cầu. Đây là phần sau của màng bồ đào, chứa nhiều mạch máu và tế bào sắc tố đen, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho các lớp ngoài của võng mạc.

2. Cấu tạo của hắc mạc

Hắc mạc là phần phía sau của màng bồ đào, nằm kẹp giữa võng mạc ở phía trong và củng mạc ở phía ngoài. Cấu tạo của hắc mạc rất phức tạp, bao gồm 4 lớp chính và các thành phần tế bào, thần kinh đặc thù trong mô đệm.

2.1. Các lớp của hắc mạc

Tính từ phía võng mạc (trong) ra phía củng mạc (ngoài), cấu trúc hắc mạc được chia thành 4 lớp chính:

• Màng Bruch: Đây là lớp trong cùng của hắc mạc, tiếp giáp trực tiếp với biểu mô sắc tố võng mạc.
• Lớp mao mạch hắc mạc: Chứa các mao mạch nhỏ, tạo thành một mạng lưới dày đặc. Lớp này đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp oxy và chất dinh dưỡng chính cho các lớp ngoài của võng mạc. Các mao mạch tại đây có các lỗ thủng giúp tăng tính thấm với các phân tử nhỏ như glucose và protein.
• Nhu mô hắc mạc: Là lớp dày nhất, chứa các mạch máu lớn và trung bình, bao gồm 2 lớp:
  • Lớp Sattler: Chứa các mạch máu có đường kính trung bình và nhỏ (bao gồm các tiểu động mạch và tiểu tĩnh mạch).
  • Lớp Haller: Chứa các mạch máu có đường kính lớn, nằm ở phía ngoài của lớp Sattler.
• Thượng hắc mạc: Lớp ngoài cùng tiếp giáp với củng mạc. Trong lớp này có một vùng chuyển tiếp gọi là lamina fusca, chứa các tế bào hắc tố và tế bào sợi xếp chồng lên nhau.

2.2. Các thành phần cấu tạo chính trong mô đệm

Bên ngoài các lớp mạch máu chính, hắc mạc chứa một hệ thống mô đệm và các tế bào đặc thù nằm giữa võng mạc và củng mạc:

• Hệ thống mạch máu: Là thành phần chiếm ưu thế và chủ yếu bắt nguồn từ các động mạch mi sau ngắn và một phần từ động mạch mi sau dài. Nguồn cung cấp máu dồi dào này đưa hắc mạc trở thành một trong những mô có lưu lượng máu cao nhất cơ thể.
• Tế bào hắc tố (Melanocytes) và Sắc tố melanin: Sắc tố màu tối này có mặt khắp hắc mạc, tạo nên màu tối đặc trưng. Chúng đóng vai trò hấp thụ ánh sáng thừa và hạn chế các phản xạ không kiểm soát bên trong mắt, ngăn ngừa việc hình thành các hình ảnh gây nhiễu.
• Tế bào sợi (Fibroblasts) và Mô liên kết: Bao gồm các sợi collagen và sợi đàn hồi hỗ trợ, định hình cấu trúc cho hắc mạc.
• Tế bào miễn dịch: Bao gồm các tế bào mast, đại thực bào và tế bào lympho, tham gia vào cơ chế bảo vệ của mắt.

2.3. Các cấu trúc và hệ thống điều hòa đặc biệt

Hắc mạc sở hữu các cấu trúc nội tại đặc biệt giúp điều hòa hoạt động và duy trì chức năng thị giác:

• Cơ trơn ngoài mạch: Các tế bào cơ này nằm rải rác trong mô đệm, tập trung đặc biệt ở phía sau hố mắt. Sự co thắt của các tế bào cơ trơn này có thể làm thay đổi độ dày của hắc mạc.
• Tế bào thần kinh hắc mạc nội tại: Đây là các tế bào thần kinh đa cực nằm trong hắc mạc (ở người có khoảng 2.000 tế bào mỗi mắt), đóng vai trò điều tiết lưu lượng máu và độ dày của hắc mạc.
• Các hốc chứa dịch: Hắc mạc có các khoang chứa dịch và cơ chế trao đổi dịch tương tự hệ bạch huyết. Các hốc này có thể thay đổi thể tích nhanh chóng để điều chỉnh vị trí của võng mạc so với mặt phẳng tiêu cự.
• Hệ thống thần kinh điều hòa: Hắc mạc nhận sự chi phối từ cả hệ thần kinh giao cảm (gây co mạch), hệ thần kinh phó giao cảm (gây giãn mạch), cùng các sợi thần kinh cảm giác.

3. Vai trò của hắc mạc trong hệ tuần hoàn mắt

Mắt được nuôi dưỡng bởi hai hệ thống mạch máu riêng biệt. Trong đó, hắc mạc gánh vác một nửa hệ thống tuần hoàn này:

• Hệ mạch hắc mạc: Chủ yếu bắt nguồn từ các động mạch mi sau, chịu trách nhiệm cấp máu, oxy và dưỡng chất để nuôi dưỡng toàn bộ màng mạch và các lớp võng mạc bên ngoài.
• Hệ mạch võng mạc: Bắt nguồn từ động mạch võng mạc trung tâm, chỉ chịu trách nhiệm nuôi dưỡng các lớp võng mạc bên trong.

Khác với võng mạc dễ bị tổn thương diện rộng khi tắc mạch, hệ mạch hắc mạc có cấu trúc cấp máu theo từng vùng độc lập. Đây là nguồn cung cấp máu chủ yếu cho hoàng điểm (nơi tập trung các tế bào cảm thụ ánh sáng) và góp phần quan trọng nuôi dưỡng đầu dây thần kinh thị giác – hai cấu trúc quyết định thị lực trung tâm của mắt.

Tuy nhiên, do hắc mạc có nguồn cung cấp máu và lưu lượng máu cực kỳ dồi dào, đây là nơi phổ biến nhất cho các tế bào ung thư di căn đến mắt từ các bộ phận khác như phổi, vú hoặc đường tiêu hóa.

4. Chức năng của hắc mạc:

Hắc mạc đóng vai trò đa năng và thiết yếu trong việc duy trì chức năng thị giác cũng như sức khỏe tổng thể của mắt thông qua các chức năng chính sau:

• Cung cấp dinh dưỡng và oxy: Đây là chức năng quan trọng nhất của hắc mạc. Nhờ hệ thống mạch máu dày đặc với lưu lượng máu thuộc hàng cao nhất cơ thể, hắc mạc là nguồn cung cấp oxy và dưỡng chất chính cho các lớp ngoài của võng mạc.
• Hấp thụ ánh sáng và bảo vệ thị giác: Sắc tố melanin màu tối trong hắc mạc giúp hấp thụ ánh sáng dư thừa và hạn chế tối đa các phản xạ không kiểm soát bên trong mắt. Cơ chế này ngăn chặn việc hình thành các hình ảnh gây nhiễu, giúp bảo vệ độ rõ nét và sắc nét của thị giác.
• Điều hòa nhiệt độ cho võng mạc: Lưu lượng máu cực cao giúp hắc mạc hoạt động như một “bộ tản nhiệt”. Nó giúp làm mát hoặc sưởi ấm để bảo vệ võng mạc khỏi các thay đổi nhiệt độ cực đoan từ môi trường hoặc nhiệt lượng sinh ra do ánh sáng mạnh chiếu vào mắt.
• Điều chỉnh tiêu cự và vị trí võng mạc: Hắc mạc có khả năng thay đổi độ dày nhanh chóng thông qua việc co thắt cơ trơn hoặc giãn nở các hốc chứa dịch. Sự thay đổi này giúp di chuyển võng mạc ra phía trước hoặc phía sau để đưa các tế bào quang thụ vào đúng mặt phẳng tiêu điểm, hỗ trợ đắc lực cho quá trình điều tiết của mắt.
• Điều tiết sự phát triển của nhãn cầu: Hắc mạc đóng vai trò trung gian kiểm soát chiều dài trục nhãn cầu để tiêu điểm hình ảnh rơi chính xác vào võng mạc. Bằng cách tiết ra các yếu tố tăng trưởng và phân tử tín hiệu (như axit retinoic), hắc mạc điều chỉnh sự phát triển của củng mạc, giúp phòng ngừa các tật khúc xạ như cận thị hoặc viễn thị.
• Điều hòa áp suất nội nhãn (IOP): Hắc mạc tham gia vào quá trình dẫn lưu thủy dịch thông qua con đường màng bồ đào – củng mạc (chiếm khoảng 35%) [1]. Đồng thời, việc kiểm soát vận mạch của dòng máu tại hắc mạc cũng góp phần quan trọng trong việc ổn định áp suất bên trong nhãn cầu.

5. Các bệnh lý thường gặp liên quan đến hắc mạc

Do sở hữu cấu trúc mạch máu phức tạp và lưu lượng máu dồi dào, hắc mạc là nơi rất dễ phát sinh tổn thương hoặc chịu ảnh hưởng từ các bệnh lý toàn thân. Dưới đây là các tình trạng lâm sàng phổ biến nhất:

• Viêm hắc võng mạc: Tình trạng viêm nhiễm xảy ra đồng thời ở lớp hắc mạc và võng mạc của mắt. Bệnh lý này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng thu nhận hình ảnh, đe dọa trực tiếp đến thị lực và cần được phát hiện, điều trị kịp thời để ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.
• Viêm màng bồ đào: Tình trạng sưng và kích ứng ở màng bồ đào. Vì hắc mạc là cấu trúc cấu thành nên màng bồ đào sau, nên các đợt viêm màng bồ đào nói chung đều bao gồm các tổn thương thực thể liên quan đến hắc mạc.
• Rối loạn do giảm hoặc thiếu hụt sắc tố (Bạch tạng): Ở những bệnh nhân bị bạch tạng, hắc mạc bị thiếu hụt nghiêm trọng sắc tố melanin màu tối. Điều này làm mất đi khả năng hấp thụ ánh sáng thừa, khiến ánh sáng bị phản xạ không kiểm soát bên trong nhãn cầu, dẫn đến tình trạng thị lực kém và sợ ánh sáng.
• Phổ bệnh lý Pachychoroid: Đây là một nhóm các tình trạng liên quan đến sự gia tăng độ dày bất thường của hắc mạc và sự giãn nở của các mạch máu lớn ở lớp ngoài (lớp Haller), gây tổn thương ở biểu mô sắc tố võng mạc.
• Ung thư di căn hắc mạc: Đây là tình trạng bệnh lý phổ biến nhất tại hắc mạc do hệ thống mạch máu ở đây rất giàu có. Các tế bào ung thư thường di căn từ các cơ quan khác như phổi, vú, thận hoặc đường tiêu hóa đến mắt. Trong đó, ung thư vú thường gây di căn hắc mạc ở cả hai mắt, còn ung thư phổi thường chỉ gây tổn thương ở một bên mắt.
• U hắc tố màng bồ đào: Khác với ung thư di căn, đây là loại u ác tính nguyên phát phát sinh trực tiếp từ chính các tế bào hắc tố của hắc mạc. Việc phân biệt rõ hai tình trạng này có ý nghĩa quyết định trong phác đồ điều trị.

Tóm lại, việc hiểu rõ chức năng cũng như các nguy cơ bệnh lý liên quan đến hắc mạc là cách nhắc nhở chúng ta không được chủ quan trước bất kỳ dấu hiệu thị lực suy giảm nào. Việc chủ động thăm khám mắt định kỳ chính là chìa khóa vàng để phát hiện sớm các bất thường tại hắc mạc, bảo vệ trọn vẹn cửa sổ tâm hồn của chính bạn và gia đình.

(*) Nguồn tham khảo:

1. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2913695/