Giải phẫu dây thần kinh số 3 (dây thần kinh vận nhãn)

Dây thần kinh số 3 (dây thần kinh vận nhãn) là một trong những dây thần kinh quan trọng giúp mắt cử động linh hoạt, nâng mí mắt và hỗ trợ điều tiết thị giác. Khi dây thần kinh này bị tổn thương, người bệnh có thể gặp các triệu chứng như sụp mí, nhìn đôi hoặc hạn chế vận động mắt. Trong bài viết dưới đây, Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa sẽ giúp bạn hiểu rõ về cấu tạo, chức năng và các bệnh lý thường gặp liên quan đến dây thần kinh số 3.

1. Dây thần kinh số 3 là gì?

Dây thần kinh số 3 (CN III) còn được gọi là dây thần kinh vận nhãn, là một trong các dây thần kinh sọ quan trọng chịu trách nhiệm điều khiển hầu hết các chuyển động của mắt và các chức năng liên quan đến thị giác.

Trong hệ thống thần kinh sọ não, dây thần kinh số 3 xuất phát từ trung não (một phần của thân não) rồi ra khỏi thân não, băng qua xoang hang và tiến vào ổ mắt thông qua khe ổ mắt trên để chi phối các nhóm cơ khác nhau.

Dây thần kinh số 3 đảm nhận chức năng vận động chính cho mắt, chi phối các cơ vận nhãn giúp nhãn cầu thực hiện hầu hết các chuyển động và cơ nâng mi trên để mở mí mắt. Bên cạnh đó, nó còn chứa các sợi thần kinh phó giao cảm chịu trách nhiệm làm co đồng tử và điều tiết hình dạng thấu kính, giúp mắt có khả năng hội tụ khi nhìn các vật ở gần.

2. Giải phẫu dây thần kinh số 3

2.1. Dây thần kinh số 3 nằm ở đâu?

Dây thần kinh số 3 (dây thần kinh vận nhãn) bắt nguồn từ trung não – một phần của thân não. Từ các nhân thần kinh nằm trong trung não, các sợi thần kinh hội tụ lại và đi ra mặt trước thân não tại hố gian cuống não.

Sau khi rời thân não, dây thần kinh tiếp tục đi ra phía trước, nằm giữa động mạch não sau ở phía trên và động mạch tiểu não trên ở phía dưới. Dây thần kinh sau đó xuyên qua màng cứng, đi dọc thành ngoài của xoang hang rồi tiến vào ổ mắt qua khe ổ mắt trên.

Khi vào ổ mắt, dây thần kinh số 3 chia thành nhánh trên và nhánh dưới. Các nhánh này chi phối phần lớn các cơ vận động nhãn cầu, cơ nâng mi trên, đồng thời mang các sợi phó giao cảm đến cơ thể mi và cơ thắt đồng tử, giúp điều khiển cử động mắt, phản xạ co đồng tử và khả năng điều tiết khi nhìn gần.

2.2. Cấu tạo của dây thần kinh số 3

Dây thần kinh số 3 bắt nguồn từ hai nhân thần kinh nằm ở trung não:

• Nhân vận nhãn (Oculomotor nucleus): tạo ra các sợi vận động điều khiển cơ mắt.
• Nhân Edinger–Westphal: tạo ra các sợi đối giao cảm tham gia phản xạ co đồng tử và điều tiết mắt khi nhìn gần.

Các sợi thần kinh từ hai nhân này tập hợp lại tạo thành dây thần kinh số 3 hoàn chỉnh, bao gồm:

• Sợi vận động thân thể: Đây là các sợi thần kinh điều khiển vận động có ý thức của mắt, nằm tập trung ở phần lõi bên trong của dây thần kinh. Chúng chi phối phần lớn các cơ vận nhãn (bao gồm: Cơ thẳng trên, cơ thẳng dưới, cơ thẳng trong, cơ chéo dưới và cơ nâng mi trên), giúp mắt cử động linh hoạt và giữ mí mắt mở bình thường.
• Sợi đối giao cảm: Nhóm sợi này đảm nhiệm các hoạt động tự động của mắt như co đồng tử và điều tiết thuỷ tinh thể khi nhìn gần. Khác với sợi vận động, các sợi đối giao cảm nằm ở lớp ngoài của dây thần kinh, bao quanh phần lõi trung tâm.

3. Chức năng dây thần kinh số 3 là gì?

Dây thần kinh số 3 (dây vận nhãn) đóng vai trò then chốt trong việc điều khiển các cử động của mắt và các chức năng thị giác quan trọng khác, bao gồm:

3.1. Vận động các cơ mắt và mí mắt

Dây thần kinh 3 chi phối hầu hết các cơ ngoài nhãn cầu và cơ nâng mí mắt, giúp giúp mắt nhìn lên, nhìn xuống, đưa mắt vào trong (hướng về phía mũi) và tham gia một số động tác xoay nhãn cầu. Dây thần kinh này cũng điều khiển cơ nâng mi trên, chịu trách nhiệm cho việc nâng mí mắt.

3.2. Chức năng phó giao cảm (Vận động nội nhãn):

Dây thần kinh số 3 tham gia kiểm soát một số hoạt động diễn ra tự động bên trong mắt, bao gồm:

• Co đồng tử: Thông qua cơ thắt đồng tử, dây thần kinh số 3 giúp đường kính đồng tử hẹp lại và giảm bớt lượng ánh sáng đi vào mắt. Cơ chế này giúp bảo vệ võng mạc khỏi ánh sáng quá mạnh, cải thiện khả năng nhìn rõ trong môi trường nhiều ánh sáng và hỗ trợ mắt lấy nét khi nhìn các vật ở gần.
• Điều tiết thuỷ tinh thể: Dây thần kinh này điều khiển cơ thể mi để thay đổi độ dày của thấu kính (thuỷ tinh thể), giúp mắt có khả năng hội tụ và nhìn rõ các vật ở gần (như khi đọc sách).

4. Cơ chế hoạt động của dây thần kinh số 3

Dây thần kinh số 3 hoạt động bằng cách truyền tín hiệu thần kinh từ trung não đến các cơ vận nhãn và các cấu trúc bên trong mắt. Nhờ cơ chế này, mắt có thể thực hiện nhiều chức năng như di chuyển nhãn cầu, nâng mí mắt, co đồng tử và điều tiết khi nhìn gần.

Các sợi vận động của dây thần kinh số 3 chi phối phần lớn các cơ vận động mắt, giúp mắt nhìn lên, xuống và đưa vào trong. Đồng thời, dây thần kinh này còn điều khiển cơ nâng mi trên để duy trì việc mở mắt.

Ngoài chức năng vận động, dây thần kinh số 3 còn mang các sợi đối giao cảm đến cơ co đồng tử và cơ thể mi. Khi gặp ánh sáng mạnh hoặc cần nhìn gần, các tín hiệu thần kinh sẽ kích thích đồng tử co lại và thay đổi độ cong của thể thủy tinh để giúp mắt lấy nét rõ hơn.

5. Các bệnh lý liên quan đến dây thần kinh số 3

5.1. Liệt dây thần kinh số 3

Liệt dây thần kinh số 3 (liệt vận nhãn) xảy ra khi đường dẫn truyền thần kinh từ não đến các cơ vận nhãn bị gián đoạn hoặc suy giảm chức năng. Tùy vào mức độ tổn thương, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như sụp mí mắt, nhìn đôi, khó di chuyển mắt theo các hướng và đồng tử giãn bất thường.

Đặc điểm điển hình của liệt dây thần kinh số 3 là mắt có xu hướng lệch xuống dưới và ra ngoài do các cơ còn hoạt động kéo nhãn cầu theo hướng đối lập. Đồng thời, mí mắt bên tổn thương thường bị sụp do cơ nâng mi mất khả năng co cơ. Trong những trường hợp tổn thương ảnh hưởng đến các sợi thần kinh đối giao cảm, đồng tử có thể giãn lớn và phản xạ với ánh sáng giảm hoặc mất hoàn toàn.

Nguyên nhân gây liệt dây thần kinh số 3 khá đa dạng, bao gồm phình động mạch não, khối u nội sọ, chấn thương sọ não, đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc các bệnh lý mạch máu làm giảm lưu lượng máu nuôi dây thần kinh. Một số trường hợp hiếm gặp có thể xuất hiện ngay từ khi sinh ra do bất thường bẩm sinh của hệ thần kinh.

5.2. Viêm dây thần kinh số 3

Viêm dây thần kinh số 3 là tình trạng dây thần kinh bị tổn thương do phản ứng viêm, nhiễm trùng hoặc các bệnh lý ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương. So với liệt dây thần kinh số 3, bệnh lý này ít gặp hơn nhưng thường diễn tiến phức tạp và có nguy cơ gây suy giảm chức năng vận nhãn đáng kể nếu không được can thiệp kịp thời.

Người bệnh thường xuất hiện đau quanh hốc mắt hoặc đau sâu phía sau nhãn cầu, kèm theo tình trạng nhìn đôi, sụp mí mắt và hạn chế vận động mắt. Trong một số trường hợp, viêm có thể ảnh hưởng đến các cấu trúc lân cận khiến thị lực giảm hoặc gây cảm giác nhìn mờ.

Nguyên nhân gây viêm dây thần kinh số 3 có thể liên quan đến nhiễm virus, nhiễm khuẩn, các bệnh lý tự miễn hoặc tổn thương do khối u, phình động mạch và bệnh lý vùng tuyến yên.

6. Dấu hiệu nhận biết dây thần kinh 3 bị tổn thương

Tổn thương dây thần kinh số 3 thường gây ra các triệu chứng liên quan đến vận động mắt, mí mắt và phản xạ đồng tử. Mức độ biểu hiện có thể khác nhau tùy thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương của dây thần kinh.

• Sụp mí mắt: Đây là dấu hiệu dễ nhận thấy nhất, xảy ra khi cơ nâng mi không còn hoạt động bình thường. Người bệnh có thể cảm thấy mí mắt nặng, khó mở mắt hoặc thậm chí không thể mở mắt hoàn toàn ở bên bị ảnh hưởng.
• Mắt lệch xuống dưới và ra ngoài: Do các cơ do dây thần kinh số 3 chi phối bị suy yếu, trong khi các cơ còn lại vẫn hoạt động bình thường, làm mất cân bằng vận động nhãn cầu.
• Nhìn đôi (song thị): Là tình trạng nhìn một vật nhưng thấy thành hai hình ảnh. Nguyên nhân là do dây thần kinh số 3 bị tổn thương khiến các cơ vận nhãn hoạt động không đồng bộ, làm hai mắt không nhìn đúng vào cùng một điểm. Điều này khiến não bộ nhận được hai hình ảnh khác nhau và tạo ra hiện tượng nhìn đôi.
• Giãn đồng tử (đồng tử to bất thường): Xảy ra khi tổn thương ảnh hưởng đến các sợi thần kinh điều khiển đồng tử. Đây là dấu hiệu quan trọng cần được thăm khám sớm vì có thể liên quan đến các bệnh lý thần kinh hoặc mạch máu nghiêm trọng.
• Khó cử động mắt ở một hoặc 2 mắt: Người bệnh gặp khó khăn khi nhìn lên, nhìn xuống hoặc nhìn vào trong. Đây là dấu hiệu khám lâm sàng rất quan trọng của liệt dây 3.

Trên đây là những thông tin giúp bạn hiểu rõ hơn về dây thần kinh số 3 và vai trò của nó đối với hoạt động thị giác. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường ở mắt như sụp mí, nhìn đôi hoặc đồng tử giãn bất thường, hãy chủ động thăm khám tại Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời.

(*) Nguồn tham khảo:

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537126/