Màng bồ đào là gì? Cấu tạo, chức năng và các rối loạn liên quan

Màng bồ đào là lớp mô giàu mạch máu nằm bên trong nhãn cầu, giữ vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng mắt, điều tiết ánh sáng và duy trì thị lực ổn định. Cấu trúc này bao gồm mống mắt, thể mi và hắc mạc – những bộ phận phối hợp chặt chẽ để bảo vệ và hỗ trợ hoạt động thị giác. Vậy màng bồ đào là gì, có chức năng ra sao và những bệnh lý nào thường gặp ở cấu trúc này? Hãy theo dõi bài viết sau của Bệnh viện Mắt Sài Gòn Biên Hòa để được giải đáp toàn diện.

1. Màng bồ đào là gì?

Màng bồ đào là lớp vỏ sắc tố nằm ở giữa trong ba lớp đồng tâm cấu tạo nên mắt, vị trí chính xác là giữa lớp xơ bên ngoài (củng mạc và giác mạc) và lớp võng mạc bên trong. Màng bồ đào còn được gọi là lớp áo giữa của nhãn cầu vì nó bao bọc hầu hết mắt như một chiếc áo và chứa mạng lưới mạch máu dày đặc để cung cấp sự lưu thông máu cần thiết.

2. Màng bồ đào bao gồm những gì?

Màng bồ đào cấu thành từ 3 bộ phận chính xếp nối liên tiếp nhau từ trước ra sau, bao gồm: Mống mắt, thể mi và hắc mạc.

2.1. Mống mắt (Iris)

Mống mắt (thường được gọi là tròng đen) là phần màng hình tròn, có màu nằm bao quanh đồng tử, bao gồm lớp biểu mô sắc tố sau và màng nhu mô phía trước. Sự phân bổ mật độ melanin tại đây quyết định kiểu hình màu mắt của mỗi người. Đặc biệt, mống mắt sở hữu hai nhóm cơ trơn đối nghịch chịu sự chi phối của hệ thần kinh tự chủ:

• Cơ thắt đồng tử: Các sợi cơ vòng đồng tâm, do hệ phó giao cảm chi phối, giúp thu nhỏ đồng tử.
• Cơ giãn đồng tử: Các sợi cơ hướng tâm đi từ gốc mống mắt đến rìa đồng tử, do hệ giao cảm chi phối, giúp mở rộng đồng tử.

(*) Chức năng: Mống mắt hoạt động như một màng chắn quang học tự động, giúp điều tiết đường kính đồng tử để kiểm soát lượng ánh sáng đi vào võng mạc. Việc thu nhỏ đồng tử còn giúp tăng chiều sâu trường ảnh và giảm thiểu các hiện tượng quang sai khi mắt nhìn gần.

2.2. Thể mi (Ciliary body)

Thể mi là vòng mô tiếp nối ngay sau mống mắt, nằm ở vùng trung gian của màng bồ đào, có hình tam giác khi nhìn trên mặt cắt dọc. Cấu trúc này gồm hai phần chính: Vùng nếp gấp phía trước chứa các mỏm mi và vùng phẳng phía sau nối liền với võng mạc. Đây là nơi bắt nguồn của hệ thống dây chằng Zinn (dây chằng treo thấu kính) giúp cố định thủy tinh thể. Bề mặt thể mi được bao phủ bởi hai lớp biểu mô, lớp trong không có sắc tố và lớp ngoài có sắc tố.

(*) Chức năng:

• Điều tiết tiêu cự: Các sợi cơ trơn của cơ mi co duỗi làm chùng hoặc căng dây chằng Zinn, thay đổi độ cong của thủy tinh thể để mắt lấy nét chính xác các vật ở gần.
• Sản xuất và dẫn lưu thủy dịch: Biểu mô thể mi liên tục bài tiết thủy dịch để nuôi dưỡng thủy tinh thể và giác mạc, đồng thời hỗ trợ dẫn lưu nước qua lưới xốp nhằm điều hòa áp lực nội nhãn ổn định.

2.3. Hắc mạc (Màng mạch – Choroid)

Hắc mạch là lớp mô mỏng nằm giữa củng mạc (lòng trắng) và võng mạc trong nhãn cầu. Đây là phần lớn nhất của màng bồ đào, chứa nhiều mạch máu và tế bào sắc tố đen.

Về mặt mô học, hắc mạc được chia thành 4 lớp chính (từ trong ra ngoài):

• Màng Bruch: Lớp trong cùng của hắc mạc, tiếp giáp trực tiếp với biểu mô sắc tố võng mạc.
• Lớp mao mạch hắc mạc: Là mạng lưới mao mạch dày đặc, siêu nhỏ, nằm áp sát màng Bruch và lớp biểu mô sắc tố võng mạc (RPE).
• Nhu mô hắc mạc: Là lớp dày nhất, chứa các mạch máu lớn và trung bình. Nguồn cấp máu chính cho hắc mạc đến từ các động mạch mi sau ngắn và một phần từ động mạch mi sau dài. Các động mạch mi trước chủ yếu cấp máu cho phần thể mi và mống mắt ở phía trước nhãn cầu.
• Thượng hắc mạc: Là lớp mô liên kết lỏng lẻo giàu sắc tố, nằm sát củng mạc.

(*) Chức năng: Hệ thống mao mạch hắc mạc chịu trách nhiệm cấp huyết, oxy và dưỡng chất khuếch tán để nuôi sống các lớp ngoài của võng mạc (tế bào cảm thụ ánh sáng). Đồng thời, các tế bào hắc tố chứa lượng lớn melanin, giúp hấp thụ ánh sáng thừa xuyên qua củng mạc, giảm phản xạ nội nhãn để tối ưu hóa độ tương phản và độ sắc nét của hình ảnh.

3. Chức năng của màng bồ đào

Mặc dù được phân tách thành ba bộ phận (mống mắt, thể mi, hắc mạc) với các nhiệm vụ riêng biệt, nhưng xét về tổng thể sinh lý học nhãn cầu, màng bồ đào hoạt động như một hệ thống đồng bộ nhất quán nhằm thực hiện hai vai trò cốt lõi:

• Màng bồ đào nguồn cấp máu và trao đổi khí trực tiếp cho các cấu trúc nội nhãn. Đặc biệt, thể mi (thuộc màng bồ đào) sản xuất thủy dịch, một chất lỏng quan trọng nuôi dưỡng thủy tinh thể và giác mạc (các cấu trúc thiếu mạch máu). Hắc mạc cũng gián tiếp nuôi dưỡng lớp ngoài của võng mạc và củng mạc thông qua cơ chế khuếch tán.
• Thông qua cơ chế phối hợp giữa cơ mống mắt và cơ thể mi, màng bồ đào chủ động điều phối lượng ánh sáng đi vào, giảm quang sai và thay đổi tiêu cự của thủy tinh thể để đảm bảo chức năng khúc xạ. Kết hợp với lớp sắc tố melanin hấp thụ ánh sáng phản xạ, màng bồ đào bảo vệ võng mạc và đảm bảo hình ảnh thu nhận đạt độ tương phản tối ưu nhất.

4. Các bệnh lý và rối loạn liên quan đến màng bồ đào

Màng bồ đào là cấu trúc giàu mạch máu và thần kinh, do đó rất dễ bị tổn thương bởi các quá trình viêm nhiễm, chấn thương, dị tật bẩm sinh hoặc các bệnh lý hệ thống. Các tình trạng lâm sàng ảnh hưởng đến màng bồ đào bao gồm:

• Viêm màng bồ đào: Tình trạng viêm nhiễm nội nhãn xảy ra tại một hoặc toàn bộ các cấu trúc của màng bồ đào (bao gồm viêm mống mắt, viêm thể mi và viêm hắc mạc). Bệnh lý này có thể dẫn đến tổn thương thị lực nghiêm trọng nếu không được điều trị kịp thời.
• Thoái hóa điểm vàng (AMD): Tình trạng tổn thương vùng hoàng điểm, đặc biệt các tế bào cảm thụ ánh sáng, phụ thuộc chủ yếu vào nguồn oxy và dưỡng chất từ tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và mạng mao mạch của hắc mạc (choriocapillaris), nằm ngay phía dưới qua màng Bruch. Sự lão hóa hoặc tổn thương các cấu trúc này làm giảm nguồn nuôi dưỡng, dẫn tới thoái hóa tế bào cảm thụ và suy giảm thị lực trung tâm.
• U hắc tố nội màng bồ đào: Đây là dạng ung thư mắt nguyên phát phổ biến nhất ở người trưởng thành, thường khởi phát từ các tế bào sắc tố (melanocytes) nằm trong màng bồ đào, trong đó phần lớn xuất hiện ở hắc mạc (chiếm khoảng 85%), tiếp theo là thể mi và mống mắt.
• Các dị tật mống mắt bẩm sinh: Bao gồm tình trạng lệch đồng tử (đồng tử không nằm ở trung tâm mống mắt) hoặc tật đa đồng tử (xuất hiện nhiều hơn một lỗ đồng tử trên mống mắt), gây ảnh hưởng đến cơ chế điều tiết quang học.
• Bạch tạng: Là nhóm rối loạn di truyền gây giảm hoặc mất sắc tố melanin ở da, tóc và mắt. Khi ảnh hưởng đến mắt, sự giảm sắc tố ở màng bồ đào và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) làm giảm khả năng hấp thụ ánh sáng thừa (gây chói sáng), giảm thị lực, rung giật nhãn cầu và sự bất thường trong đường đi của các sợi thần kinh thị giác.

5. Các triệu chứng thường gặp của các bệnh lý liên quan đến màng bồ đào

Tùy thuộc vào vị trí tổn thương (mống mắt, thể mi hay hắc mạc) và mức độ tiến triển của bệnh lý, các triệu chứng lâm sàng có thể xuất hiện đơn lẻ hoặc kết hợp. Người bệnh cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo dưới đây:

• Rối loạn thị giác: Bệnh nhân thường gặp tình trạng nhìn mờ, song thị (nhìn đôi). Trong các trường hợp nghiêm trọng như tắc mạch hắc mạc hoặc bong võng mạc thứ phát, tình trạng suy giảm hoặc mất thị lực có thể diễn ra đột ngột hoặc tiến triển từ từ.
• Bất thường tại đồng tử: Do mống mắt bị tổn thương hoặc viêm nhiễm, đồng tử có thể bị co thắt quá mức, giãn cố định hoặc thay đổi hình dạng từ tròn đều sang méo mó, bất thường, hiện tượng này thường do biến chứng của bệnh lý dính mống mắt.
• Cảm giác đau nhức và khó chịu ở mắt: Xuất hiện các cơn đau nhức âm ỉ hoặc dữ dội tại nhãn cầu, đau lan lên đầu hoặc vùng hốc mắt. Đi kèm với đó là hội chứng kích thích thị giác bao gồm mỏi mắt mãn tính và đặc biệt là tình trạng sợ ánh sáng.
• Các dấu hiệu khác: Bao gồm đỏ mắt, kích ứng mắt, chảy nước mắt, sưng kết mạc. Đặc biệt, sự xuất hiện mủ trắng (hypopyon) tích tụ ở tiền phòng mắt là một dấu hiệu rất nghiêm trọng, thường chỉ ra một tình trạng viêm nội nhãn nặng như viêm màng bồ đào cấp tính nặng, đặc biệt là do nhiễm khuẩn. Tình trạng này cần được thăm khám cấp cứu chuyên khoa ngay lập tức.

Trong các trường hợp viêm màng bồ đào cấp tính biến chứng, người bệnh có thể quan sát thấy xuất hiện mủ ở tiền phòng, đây là sự tích tụ của các tế bào viêm tạo thành ngấn mủ trắng ở góc tiền phòng mắt.

Trên đây là những thông tin chi tiết về cấu tạo, chức năng và các bệnh lý liên quan đến màng bồ đào. Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường ở mắt, người bệnh nên đến thăm khám tại các cơ sở chuyên khoa ngay lập tức để bảo vệ thị lực lâu dài.

1. https://my.clevelandclinic.org/health/body/uvea
2. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7149650/